ZO NUN ZE MAWI - INREMNA

December ni 9, 1844 a ni a, Captain Blackwood leh a hote Syhlet Light Infantry-te chuan Lalsuthlaha khua an rawn thleng ta rup mai a, tun hmaa an la hmuh ngai loh, silai tha tak tak nena infam sipai rualho chu Mizote tan chuan an hlauhawm anga an hmuhnawm ngawt bawk ang. Kum 1844, April ni 16 zan khan Palian lal, Lalsuthlaha’n Manipur-a khaw pakhat Kochabari a run a, mi 29 thatin mi 6 salah a man a. Hemi chhan let nan leh Mizote chunga Saphovin kut an thl^kna hmasa ber atan  Blackwood Expedition 1944 chu a lo thleng ta a ni. Captain Blackwood-te hian Lalsuthlaha khua chu an k^p lo nain a inpek chuan ngaihdam a nih tur thu an tiam a. Mahse, Lalsuthlaha a inpek hnu chuan ngaihdam chu sawi loh, dam chhung tang tura thawn bo a ni ta zawk a. Mizo lal zinga dam chhung tang tura hrem hmasak ber a ni ta nghe nghe a ni. Hetiang thil a thlen t^kah chuan, Mizo lalte chuan Sapho an rinna chu hlohin, inpe tura an thlem pawhin harsatna an tawh zui phah nasa ta hle a ni.

HRUI/HRUIH

 

(Buh vuakna/chilna/sawisakna hmun)

Ṭawng hi a ṭhanga a che ṭhin kan tih angin, thumal kan lam dan pawh hi a che ve reng ṭhin. HRUI/HRUIH lam dan pawh hi ziaka awm kan han zir chian deuh hiab, Bible ni lovah chuan HRUIH hi an lo hmang uar hle a, Awithangpa zai 1953-a tihchhuahah pawh HRUIH hi hman a ni tawh a, 'Pi pu len lai' (1978)-ah pawh HRUIH hi hman a ni tawh bawk.

Hetih lai hian, ṭawng lamah pawh hmun pawimawh tak chang reng, kan Bible-ah hian 1992 edition chin hma lamah khan HRUI hi an hmang ve thung a. CL edition (2011)-ah erawh HRUIH an hmang tawh thung.

Heta ṭanga lang chiang ta chu, ṭawng lama Sapho hnuhma a lan tawh loh hnu, mi thiam ṭha tak tak kan neih hnu, kum 1992-ah pawh buh chilna/sawisakna zawl sawi nan HRUI (lam hniam) hi an lo la hmang viau tihna a ni. Chutih lai vekin, HRUIH pawh hi hun rei tak aṭang khan an lo hmang tawh tho bawk.

CHAWKE VS AWKE

 

Mizo Upa Pawl (MUP) lehkhabu tih chhuaha 'Mizo ṭawng kan hman dik loh ṭhenkhatte' tihah khan han tuihnih duh ka nei ve khanglang a. Kan nu/pa te rual ni hlawm mah se, a hnial ang zawng ni lovin, thlirna tlang dang chhawp chhuah ve ṭhain ka hria.

He lehkhabuah hian 'dik leh dik lo' ziak tlarin, chawke chu dik, awke chu dik lo tiin a dah hlawm tawp mai a. Hei tak hi chhui chian ngai niin, 'awke' tih hi a dik lo hlawm tawp em ni le ka ti a ni. Mizo ṭawngah hian 'chawke ni rui ang' tih te, 'chawkein lal a hlawh, savaten an chawm' tih te a awm a. Chawke tih a dikzia erawh sawi loh a lum a ni. Awke tih chu a hram dan mai alawm, a hming dik tak chu chawke a ni e te pawh an ti bawk a. Awke tih hi a dik lo tak tak em? Kan chhui ang.

KHA TLEIRAWL VIRGIN KHA.

Nizana MSACS video ka en khan ka rilru a luah reng mai. HIV+ mipa pakhat an kawmna a ni. Kha pa khan HIV+ a ni tih a inhriat hnu pawhin, invenna tel lova hmeichhe mutpui a la nei nual a, condom hman kha ṭul a ti lo ni berin a lang.

Ka rilru luahtu ber chu, HIV+ a ni tih a inhriat hnua hmeichhia a mutpui pakhat kha tleirawl virgin a ni. A kawmtupa pawh khan hrehawm a ti hle tih a hriat a, 'sawi tur a va vâng ve' a ti hial a ni. Kha tleirâwlin HIV+ a ni tih a inhriat huna hrehawm a tih dan tur te, a vawikhat dai sual palhah mi sual a tawng mai kha pawi ka tihpuiin a nunkhua hrehawm dan tur ka ngaihtuaha hrehawm ka lo ti ve hle a ni. Fanu nula pahnih ka nei a, an chunga thleng ve thei a ni tih ka ngaihtuahin ka rilru a tâwt hle.

He HIV+ pa hi ngei viau mah ila a thu sawi ṭhenkhat khân ka ngaihtuahna a ti thui viau bawk. A thui loh heti hian ka kâi tâwi mai ang e.

MIZO ṬAWNG - INPUMKHAT NAN

Mizo ṭawng chungchânga kan tunlai titi ber chu NG sawn leh sawn loh chungchâng a ni mai awm e. Mizo A AW B kha 1893-a Sap Upa leh Pu Buanga-ten an siam leh rem hnuah khan 1898-ah an khawih danglam a, kum 1901-a Zosapthara’n NG a rawn dah belh hnuah khan khawih danglam a awm ta lo va. Dan hmanga din MLDB a lo awm ta a, thâwm an neih hmasakah alphabet rawn khawihin, hawrawp indawt dan a fel zawk nân tiin N leh O inkârah NG awm ta se tiin an han rawt ta a, titi a titam ta hle mai. An ti tlang dâwn a nih pawhin zirlai buah te a han awm fel te te loh chuan hman nghal thut theih erawh a ni lo vang. Kan hmang a nih pawhin hun han kal leh hret se kan hmang thiam zui thei maiin a rinawm.

Chawngtinleri Puan Thin

Sairep leh Hlumte inkara awm, Hlumte ram chhunga mi a ni. Lungpuizawl aṭangin Sairep hi Km 5 a ni a, Sairep aṭangin Chawngtinleri puan thin hi Km 3 vel a ni.

Lasi lalnu Chawngtinleri, ramhuai lal Lalchungnunga nupui khan helai tlang pawngtê-ah hian puan a tah e an tih chu. Hemi tlangah hian ṭhuin a themtlâng chu Lurh leh Ṭan-ah a thlung a, a puan chu Murpui (dark rumped swift) in a bansak ṭhin an ti. Puan bangtu sava hi a ṭhen chuan Sialsir (Amur falcon) a ni e an ti a, a ṭhenin Muṭial a ni an ti. Mahse, hei hi chu dikin a lang lo. Murpui hi a tak a ṭial ve deuh ṭhuk avangin an hriat sual palh a nih hmel. Muṭial chi bik hi a awm lo va, mu hi chu an ṭial deuh vek mai. Sialsir hi kan ram sava a ni lo va, Mongolia aṭanga South Africa an panna kawngah November/December velah kan ram an rawn tlawh ve zawk mai chauh a ni. Murpui tih hi a dik hmel ber.

ZOPUI LEH SAIREP CHANCHIN

 SENGLAWN ZOPUI:

Tuna Sairep tlang kan tih tak hi Zopui tlang tih a ni ṭhin a, Zopui tlang kan tih hi 'Chaptuk tlang' tih a ni ṭhin.

Zopui tlangdung hi saiin a duh viau mai a, saibual pawh hmun thum laiah a awm nghe nghe. A lian ber chu bualpui an ti a, a te deuh chu bualtê an ti leh mai a. Saibual lian ber awmna hmuna khua an din lai chuan an khaw hmingah chawiin 'Bualpui' an ti a. Bualpui an chhuahsan hnu hian, Bualpui tlang hnuaiah insawnin, saibual tê zawk awmna a nih avangin an khaw hmingah 'Bualtê' an ti leh mai a. (Sairèp tlanga saibualah hian fur laiin tui a tling pum ṭhin a, naupang an cheng luih luih ṭhin. A tui a bawlhhlawh avang leh an tlak hlum palh an hlauh avangin a sirah an sah ta nghe nghe a ni)

Pawi pasalṭha huaisen zet mai hi a awm a, a hming chu Sênga a ni. Sai tam tak a kap a, a ngho chauh lain hun rei tak ram chhuakin a kal ṭhin.

Pasalṭha Sênga sai ram chhuak kal zel chuan Zopui tlang a rawn thleng a, saibual a hmuh tak ṭeuhah chuan rei ngial a chenchilh ta a. Zopui tlanga lawn hmasa ber ta chu a hming chawiin 'Senglawn Zopui' (Sênga lawn Zopui) tia hriat a ni zui ta a ni.