Thursday, September 10, 2026

SAZA TLANG CHANCHIN


Lunglei leh a chhehvelah hian hmun pawimawh tam lua lo mah se, a hlutna tichhe lova cheibawl hleka hmun nuam leh len khawthawn nan te, hnam dang khualzin hruai nan te leh chhungkuaa tlawh mai theih pawh a awm ve nial. Chung zinga humhalha chei hnum atana awhawm berte zinga mi chu SAZA TLANG hi a ni.


ATL road kan tih mai (Aizawl - Thenzawl - Lunglei) kawng chhaka awm, Lunglei aṭanga hnai tê, 15 kms vel lek, Tlawng lui thlen hmaa awm a ni. A tlang chhip tak hi, kawngpui aṭanga peng, Mausêp peng kan tih aṭang hian zo kawngah darkar chanve kal vel lek tur a ni. Saza tlang hi khâm chawia awm a ni a, a tlang chhip hi a nuam tawk leka rai niin Tlawng lui lamah Y ang deuhin a arh thla raih mai bawk a ni. A tlang chhip hi a thengthaw nuamin khaw hawi vel a rem hle bawk.


A HMUN HLUTNA:

1. Kan hriat lar em em Khawnglung runah khan an lal, Ṭhuama leh a fapate pahnih - Vansanga leh Laltawna te chu ral lak aṭangin an tlan chhuak thei hlauh a. Lungleiah rawn kaiin, Ṭhuama fapa Vansanga chuan a ṭhut ta a. Hei hi 1860 hma lam hretah a ni ang. Hetih lai hian Lunglei chu 500 khua a ni. Heta an inbenbel hnu hian Laltawna hian a pa Ṭhuama hi Saza tlangah kaipuiin khua an siam ta a, Ṭhuama chuan Sazaah hian a lu a phum ta nghe nghe a ni.


2. Chhipphir lal ropui Rolura tupa Thangduta chuan chhim lam tlang a rawn zuan a, Haulawng hnamho awmna (tuma Haulawng khua vel)chu rawn thlengin, thlang tla hmasa Haulawng hnamho chu a rawn bei a, a suat ta chiam mai a. Heta ṭang hian Rolura thlah Sailo-ho chu Saphovin 'the Howlongs' an tih phah ta a ni. Thangduta'n Haulawng bul Sekhum a ṭhut lai hian a fapa tlangval zet zawt, Lalburha chuan Saza tlangah hian khua a han siam ve leh bawk a. Mahse, rei chu a awmin a lang lo. Hemi hnu hian tlang hrang hranga a kai hnuah Diarkhaiah inbengbelin, chhim lal ropui Lalburha, 'mahni leidote buh leh bal ring thei' tiin a hming a thang hle. A pasalṭha zinga tâwlrêl ber chu, Mizo zinga khaihlum hmasak ber Lamsuaka kha a ni. 


3. Thawnthuah chuan Saza tlang huai lal fapa leh Ṭan tlang huai lal fanu an innei a. Ṭan lal fanu chuan khawvela sava thlawk chak ber, mungêk (peregrine falcon) nupa a rawn chhawm an ti. Mungêk nupa chuan no an neih dawn chuan Ṭan tlangah an thlawk chho ṭhin a, Saza tlangah erawh chuan an pahnih bak an awm ngai lo an ti. Saza tlanga mungêk kah thawi avanga a kaptu damloh thu te, Saza tlanga kang mei a chhuahin khawchhak lam aṭangin mungêk rual an rawn thlawh thlak thu te an sawi ṭhin. He mungêk hi tun thleng pawhin hmuh theihin an la awm. 


Saza tlang khâm pûkah hian, tun hma lama lo khawsa tawhte ruh ro ni ngei tura ngaih tlem tê chu hmuh theihin a la awm a, humhalh pawh a ṭha hle a ni. Hetianga hmun ṭha, pawimawhna nei bawk si hi sum tam vak lovin chei ni ta se. A ram hlutna tichereu lovin, hmun tlawh chakawm leh kea kalna (trekking route) nuam tak a ni ngei ang.

Wednesday, July 15, 2026

ZO NUN ZE MAWI - INREMNA



December ni 9, 1844 a ni a, Captain Blackwood leh a hote Syhlet Light Infantry-te chuan Lalsuthlaha khua an rawn thleng ta rup mai a, tun hmaa an la hmuh ngai loh, silai tha tak tak nena infam sipai rualho chu Mizote tan chuan an hlauhawm anga an hmuhnawm ngawt bawk ang. Kum 1844, April ni 16 zan khan Palian lal, Lalsuthlaha’n Manipur-a khaw pakhat Kochabari a run a, mi 29 thatin mi 6 salah a man a. Hemi chhan let nan leh Mizote chunga Saphovin kut an thl^kna hmasa ber atan  Blackwood Expedition 1944 chu a lo thleng ta a ni. Captain Blackwood-te hian Lalsuthlaha khua chu an k^p lo nain a inpek chuan ngaihdam a nih tur thu an tiam a. Mahse, Lalsuthlaha a inpek hnu chuan ngaihdam chu sawi loh, dam chhung tang tura thawn bo a ni ta zawk a. Mizo lal zinga dam chhung tang tura hrem hmasak ber a ni ta nghe nghe a ni. Hetiang thil a thlen t^kah chuan, Mizo lalte chuan Sapho an rinna chu hlohin, inpe tura an thlem pawhin harsatna an tawh zui phah nasa ta hle a ni.

Sunday, July 12, 2026

HRUI/HRUIH

 


(Buh vuakna/chilna/sawisakna hmun)
Ṭawng hi a ṭhanga a che ṭhin kan tih angin, thumal kan lam dan pawh hi a che ve reng ṭhin. HRUI/HRUIH lam dan pawh hi ziaka awm kan han zir chian deuh hiab, Bible ni lovah chuan HRUIH hi an lo hmang uar hle a, Awithangpa zai 1953-a tihchhuahah pawh HRUIH hi hman a ni tawh a, 'Pi pu len lai' (1978)-ah pawh HRUIH hi hman a ni tawh bawk.
Hetih lai hian, ṭawng lamah pawh hmun pawimawh tak chang reng, kan Bible-ah hian 1992 edition chin hma lamah khan HRUI hi an hmang ve thung a. CL edition (2011)-ah erawh HRUIH an hmang tawh thung.
Heta ṭanga lang chiang ta chu, ṭawng lama Sapho hnuhma a lan tawh loh hnu, mi thiam ṭha tak tak kan neih hnu, kum 1992-ah pawh buh chilna/sawisakna zawl sawi nan HRUI (lam hniam) hi an lo la hmang viau tihna a ni. Chutih lai vekin, HRUIH pawh hi hun rei tak aṭang khan an lo hmang tawh tho bawk.

CHAWKE VS AWKE

 


Mizo Upa Pawl (MUP) lehkhabu tih chhuaha 'Mizo ṭawng kan hman dik loh ṭhenkhatte' tihah khan han tuihnih duh ka nei ve khanglang a. Kan nu/pa te rual ni hlawm mah se, a hnial ang zawng ni lovin, thlirna tlang dang chhawp chhuah ve ṭhain ka hria.
He lehkhabuah hian 'dik leh dik lo' ziak tlarin, chawke chu dik, awke chu dik lo tiin a dah hlawm tawp mai a. Hei tak hi chhui chian ngai niin, 'awke' tih hi a dik lo hlawm tawp em ni le ka ti a ni. Mizo ṭawngah hian 'chawke ni rui ang' tih te, 'chawkein lal a hlawh, savaten an chawm' tih te a awm a. Chawke tih a dikzia erawh sawi loh a lum a ni. Awke tih chu a hram dan mai alawm, a hming dik tak chu chawke a ni e te pawh an ti bawk a. Awke tih hi a dik lo tak tak em? Kan chhui ang.

KHA TLEIRAWL VIRGIN KHA.



Nizana MSACS video ka en khan ka rilru a luah reng mai. HIV+ mipa pakhat an kawmna a ni. Kha pa khan HIV+ a ni tih a inhriat hnu pawhin, invenna tel lova hmeichhe mutpui a la nei nual a, condom hman kha ṭul a ti lo ni berin a lang.
Ka rilru luahtu ber chu, HIV+ a ni tih a inhriat hnua hmeichhia a mutpui pakhat kha tleirawl virgin a ni. A kawmtupa pawh khan hrehawm a ti hle tih a hriat a, 'sawi tur a va vâng ve' a ti hial a ni. Kha tleirâwlin HIV+ a ni tih a inhriat huna hrehawm a tih dan tur te, a vawikhat dai sual palhah mi sual a tawng mai kha pawi ka tihpuiin a nunkhua hrehawm dan tur ka ngaihtuaha hrehawm ka lo ti ve hle a ni. Fanu nula pahnih ka nei a, an chunga thleng ve thei a ni tih ka ngaihtuahin ka rilru a tâwt hle.
He HIV+ pa hi ngei viau mah ila a thu sawi ṭhenkhat khân ka ngaihtuahna a ti thui viau bawk. A thui loh heti hian ka kâi tâwi mai ang e.

MIZO ṬAWNG - INPUMKHAT NAN



Mizo ṭawng chungchânga kan tunlai titi ber chu NG sawn leh sawn loh chungchâng a ni mai awm e. Mizo A AW B kha 1893-a Sap Upa leh Pu Buanga-ten an siam leh rem hnuah khan 1898-ah an khawih danglam a, kum 1901-a Zosapthara’n NG a rawn dah belh hnuah khan khawih danglam a awm ta lo va. Dan hmanga din MLDB a lo awm ta a, thâwm an neih hmasakah alphabet rawn khawihin, hawrawp indawt dan a fel zawk nân tiin N leh O inkârah NG awm ta se tiin an han rawt ta a, titi a titam ta hle mai. An ti tlang dâwn a nih pawhin zirlai buah te a han awm fel te te loh chuan hman nghal thut theih erawh a ni lo vang. Kan hmang a nih pawhin hun han kal leh hret se kan hmang thiam zui thei maiin a rinawm.

Chawngtinleri Puan Thin


Sairep leh Hlumte inkara awm, Hlumte ram chhunga mi a ni. Lungpuizawl aṭangin Sairep hi Km 5 a ni a, Sairep aṭangin Chawngtinleri puan thin hi Km 3 vel a ni.

Lasi lalnu Chawngtinleri, ramhuai lal Lalchungnunga nupui khan helai tlang pawngtê-ah hian puan a tah e an tih chu. Hemi tlangah hian ṭhuin a themtlâng chu Lurh leh Ṭan-ah a thlung a, a puan chu Murpui (dark rumped swift) in a bansak ṭhin an ti. Puan bangtu sava hi a ṭhen chuan Sialsir (Amur falcon) a ni e an ti a, a ṭhenin Muṭial a ni an ti. Mahse, hei hi chu dikin a lang lo. Murpui hi a tak a ṭial ve deuh ṭhuk avangin an hriat sual palh a nih hmel. Muṭial chi bik hi a awm lo va, mu hi chu an ṭial deuh vek mai. Sialsir hi kan ram sava a ni lo va, Mongolia aṭanga South Africa an panna kawngah November/December velah kan ram an rawn tlawh ve zawk mai chauh a ni. Murpui tih hi a dik hmel ber.