Wednesday, July 15, 2026

ZO NUN ZE MAWI - INREMNA



December ni 9, 1844 a ni a, Captain Blackwood leh a hote Syhlet Light Infantry-te chuan Lalsuthlaha khua an rawn thleng ta rup mai a, tun hmaa an la hmuh ngai loh, silai tha tak tak nena infam sipai rualho chu Mizote tan chuan an hlauhawm anga an hmuhnawm ngawt bawk ang. Kum 1844, April ni 16 zan khan Palian lal, Lalsuthlaha’n Manipur-a khaw pakhat Kochabari a run a, mi 29 thatin mi 6 salah a man a. Hemi chhan let nan leh Mizote chunga Saphovin kut an thl^kna hmasa ber atan  Blackwood Expedition 1944 chu a lo thleng ta a ni. Captain Blackwood-te hian Lalsuthlaha khua chu an k^p lo nain a inpek chuan ngaihdam a nih tur thu an tiam a. Mahse, Lalsuthlaha a inpek hnu chuan ngaihdam chu sawi loh, dam chhung tang tura thawn bo a ni ta zawk a. Mizo lal zinga dam chhung tang tura hrem hmasak ber a ni ta nghe nghe a ni. Hetiang thil a thlen t^kah chuan, Mizo lalte chuan Sapho an rinna chu hlohin, inpe tura an thlem pawhin harsatna an tawh zui phah nasa ta hle a ni.

Sunday, July 12, 2026

HRUI/HRUIH

 


(Buh vuakna/chilna/sawisakna hmun)
Ṭawng hi a ṭhanga a che ṭhin kan tih angin, thumal kan lam dan pawh hi a che ve reng ṭhin. HRUI/HRUIH lam dan pawh hi ziaka awm kan han zir chian deuh hiab, Bible ni lovah chuan HRUIH hi an lo hmang uar hle a, Awithangpa zai 1953-a tihchhuahah pawh HRUIH hi hman a ni tawh a, 'Pi pu len lai' (1978)-ah pawh HRUIH hi hman a ni tawh bawk.
Hetih lai hian, ṭawng lamah pawh hmun pawimawh tak chang reng, kan Bible-ah hian 1992 edition chin hma lamah khan HRUI hi an hmang ve thung a. CL edition (2011)-ah erawh HRUIH an hmang tawh thung.
Heta ṭanga lang chiang ta chu, ṭawng lama Sapho hnuhma a lan tawh loh hnu, mi thiam ṭha tak tak kan neih hnu, kum 1992-ah pawh buh chilna/sawisakna zawl sawi nan HRUI (lam hniam) hi an lo la hmang viau tihna a ni. Chutih lai vekin, HRUIH pawh hi hun rei tak aṭang khan an lo hmang tawh tho bawk.

CHAWKE VS AWKE

 


Mizo Upa Pawl (MUP) lehkhabu tih chhuaha 'Mizo ṭawng kan hman dik loh ṭhenkhatte' tihah khan han tuihnih duh ka nei ve khanglang a. Kan nu/pa te rual ni hlawm mah se, a hnial ang zawng ni lovin, thlirna tlang dang chhawp chhuah ve ṭhain ka hria.
He lehkhabuah hian 'dik leh dik lo' ziak tlarin, chawke chu dik, awke chu dik lo tiin a dah hlawm tawp mai a. Hei tak hi chhui chian ngai niin, 'awke' tih hi a dik lo hlawm tawp em ni le ka ti a ni. Mizo ṭawngah hian 'chawke ni rui ang' tih te, 'chawkein lal a hlawh, savaten an chawm' tih te a awm a. Chawke tih a dikzia erawh sawi loh a lum a ni. Awke tih chu a hram dan mai alawm, a hming dik tak chu chawke a ni e te pawh an ti bawk a. Awke tih hi a dik lo tak tak em? Kan chhui ang.

KHA TLEIRAWL VIRGIN KHA.



Nizana MSACS video ka en khan ka rilru a luah reng mai. HIV+ mipa pakhat an kawmna a ni. Kha pa khan HIV+ a ni tih a inhriat hnu pawhin, invenna tel lova hmeichhe mutpui a la nei nual a, condom hman kha ṭul a ti lo ni berin a lang.
Ka rilru luahtu ber chu, HIV+ a ni tih a inhriat hnua hmeichhia a mutpui pakhat kha tleirawl virgin a ni. A kawmtupa pawh khan hrehawm a ti hle tih a hriat a, 'sawi tur a va vâng ve' a ti hial a ni. Kha tleirâwlin HIV+ a ni tih a inhriat huna hrehawm a tih dan tur te, a vawikhat dai sual palhah mi sual a tawng mai kha pawi ka tihpuiin a nunkhua hrehawm dan tur ka ngaihtuaha hrehawm ka lo ti ve hle a ni. Fanu nula pahnih ka nei a, an chunga thleng ve thei a ni tih ka ngaihtuahin ka rilru a tâwt hle.
He HIV+ pa hi ngei viau mah ila a thu sawi ṭhenkhat khân ka ngaihtuahna a ti thui viau bawk. A thui loh heti hian ka kâi tâwi mai ang e.

MIZO ṬAWNG - INPUMKHAT NAN



Mizo ṭawng chungchânga kan tunlai titi ber chu NG sawn leh sawn loh chungchâng a ni mai awm e. Mizo A AW B kha 1893-a Sap Upa leh Pu Buanga-ten an siam leh rem hnuah khan 1898-ah an khawih danglam a, kum 1901-a Zosapthara’n NG a rawn dah belh hnuah khan khawih danglam a awm ta lo va. Dan hmanga din MLDB a lo awm ta a, thâwm an neih hmasakah alphabet rawn khawihin, hawrawp indawt dan a fel zawk nân tiin N leh O inkârah NG awm ta se tiin an han rawt ta a, titi a titam ta hle mai. An ti tlang dâwn a nih pawhin zirlai buah te a han awm fel te te loh chuan hman nghal thut theih erawh a ni lo vang. Kan hmang a nih pawhin hun han kal leh hret se kan hmang thiam zui thei maiin a rinawm.

Chawngtinleri Puan Thin


Sairep leh Hlumte inkara awm, Hlumte ram chhunga mi a ni. Lungpuizawl aṭangin Sairep hi Km 5 a ni a, Sairep aṭangin Chawngtinleri puan thin hi Km 3 vel a ni.

Lasi lalnu Chawngtinleri, ramhuai lal Lalchungnunga nupui khan helai tlang pawngtê-ah hian puan a tah e an tih chu. Hemi tlangah hian ṭhuin a themtlâng chu Lurh leh Ṭan-ah a thlung a, a puan chu Murpui (dark rumped swift) in a bansak ṭhin an ti. Puan bangtu sava hi a ṭhen chuan Sialsir (Amur falcon) a ni e an ti a, a ṭhenin Muṭial a ni an ti. Mahse, hei hi chu dikin a lang lo. Murpui hi a tak a ṭial ve deuh ṭhuk avangin an hriat sual palh a nih hmel. Muṭial chi bik hi a awm lo va, mu hi chu an ṭial deuh vek mai. Sialsir hi kan ram sava a ni lo va, Mongolia aṭanga South Africa an panna kawngah November/December velah kan ram an rawn tlawh ve zawk mai chauh a ni. Murpui tih hi a dik hmel ber.

ZOPUI LEH SAIREP CHANCHIN


 SENGLAWN ZOPUI:

Tuna Sairep tlang kan tih tak hi Zopui tlang tih a ni ṭhin a, Zopui tlang kan tih hi 'Chaptuk tlang' tih a ni ṭhin.
Zopui tlangdung hi saiin a duh viau mai a, saibual pawh hmun thum laiah a awm nghe nghe. A lian ber chu bualpui an ti a, a te deuh chu bualtê an ti leh mai a. Saibual lian ber awmna hmuna khua an din lai chuan an khaw hmingah chawiin 'Bualpui' an ti a. Bualpui an chhuahsan hnu hian, Bualpui tlang hnuaiah insawnin, saibual tê zawk awmna a nih avangin an khaw hmingah 'Bualtê' an ti leh mai a. (Sairèp tlanga saibualah hian fur laiin tui a tling pum ṭhin a, naupang an cheng luih luih ṭhin. A tui a bawlhhlawh avang leh an tlak hlum palh an hlauh avangin a sirah an sah ta nghe nghe a ni)
Pawi pasalṭha huaisen zet mai hi a awm a, a hming chu Sênga a ni. Sai tam tak a kap a, a ngho chauh lain hun rei tak ram chhuakin a kal ṭhin.
Pasalṭha Sênga sai ram chhuak kal zel chuan Zopui tlang a rawn thleng a, saibual a hmuh tak ṭeuhah chuan rei ngial a chenchilh ta a. Zopui tlanga lawn hmasa ber ta chu a hming chawiin 'Senglawn Zopui' (Sênga lawn Zopui) tia hriat a ni zui ta a ni.

Saturday, June 6, 2026

MIZO KRISTIAN HMASATE LEH KRISMAS HMANNA HMASA BER

 


January 11, 1894-a Sap Upa leh Pu Buanga-ten Mizoram an rawn luh chungchang kha chu sawi tam ngai lovin kan hre vek a, hemi hnua thil thleng pawimawh hrang hrangte hi kan hriat a tul hle a ni. Anni pahnihin Mizoram an rawn thlen hma hian Welsh Presbyterian Mission-in Mizoram chu an rawngbawlna hmun atan an lo dah fel tawh a, Mr Dalmas, Arthington-a agent khan official takin an kutah a hlan zui ta bawk a ni.


Sap Upa leh Pu Buanga-te khan Mizoramah an awm rei thei dawn lo a ni tih an hria a; chuvangin, Welsh Mission nena thawh ho kha an duh em em a ni. May ni 4, 1895-ah Pu Buanga’n lehkha thawnin, ‘Mizo mipuite an hmangaihin a ram puma Kristian an nih an nghahhlelhzia te, Baptist kohhran mi leh sa an nih avangin Welsh Mission tan missionary pangngai anga pawm a rem dawn lo tih an hria a, Mizote hnena Chanchin Tha hril a tul em avangin evangelist ang tala chhawr zui tur leh kohhran dinna chungchang chu Welsh Mission kutah a awm vek zel tur thlengin’ a ngen a. Mahse, an lehkha chu hnawl a ni. 

Thursday, January 22, 2026

HLAUH NGE HMANGAIH?

 


Renaissance literature an tiha ziaktu ropui zinga sawi hmaih theih hauh loh chu Italian ziaktu ropui Niccolo Machiavelli kha a ni. Ani bakah hian ziaktu ropui dang pawh an intlar \hup a, chung mite chu - Dante, Petrach, Shakespeare, Christopher Marlowe, Miguel de Cervantes, Francois Rabelais-te ho kha a lar zual chu an ni awm e. Modern political phylosophy hmasa berte zingah chuan Machiavelli ziak ‘The Prince’ (1513)  kha sawi hmaih theih a ni lo. ‘The Prince’ hi Latin version-ah chuan ‘De Principatibus’ tih a ni a, heta a thu laimu (main theme) chu ‘politics-a ropuina chang tur chuan mihring nunze pela khawsak a ngaih chang a awm \hin’ tih a ni.

Machiavelli thu sawi lar tak, an sawi chhawn \hin chu, “A pahniha i neih theih dawn loh chuan hmangaih aiin hlauh nih a \ha zawk (It is better to be feared than to be loved, if you cannot be both),” tih kha a ni. Thiamna leh finna lama Italy ram harh thar hun lai (Italian renaissance) kha a ni. Machiavelli ngaih dan chuan, ram mipuite hi rinawm viauin lang \hin mah se, an tana hlawkna tur a awm chuan ram hmangaihna chuan a chelh nghet reng lo \hin; chuvangin, hremnain a zui \hin avangin roreltu hlauhna hian mipui a thunun zawk nia hriain, roreltu tan chuan mipuite hmangaih leh hlauh a nih kawp theih loh chuan hlauh nih kha a thlanawm zawk a ti a ni. Chutih lai erawh chuan, mipuiin an lo hlau a nih pawhin huat ni lo tura fimkhur turin roreltute chu a chah mawlh mawlh thung a, huat nihna chuan thil pawi tak a thlen thei si a ni.

Machiavelli thu sawi hi, a sawi chhan leh a nihna tak man fuh lo tan chuan a hrilh fiah fuh loh theih viau dawn niin a lang. Roreltute chu mipuiten hlau mah se, roreltu nunr^wng (tyrant) an ni tur a ni lo va, mite zah ni tura invawngin, huat ni lo tura fimkhur tur leh mite hmangaihnaa innghat ringawt lo tura a duhna a ni.

Hmangaih leh hlauh nih hi kawp thei lo ta ila a eng zawk nge kan thlan ang? Hmangaih nih nge hlauh nih? Kan ni tin nunah chuan mite hlauh leh \ihkhai nihna chuan a hlawh chhuah chu - rin lohna, a ruka huatna, inlaichinna \ha lo, mite nel loh, ldt a ni ngei ang. Chuvangin, mite hmangaih leh duhsak nih chu mi tam ber thlan tur niin a lang.

Hruaitu dinhmun chelhtute tan erawh chuan ngaihtuah chian deuh a ngai thei ang. Hlauh nih kan duh loh pawhin miin an thil dik loh tih sawhkhawk erawh an hlauh a ngai ngei ang le. Chak lo ni lova lainatna nei zawkin, hruai kawih theih ni lova biak pawh theih ni zawkin, ngaih dan \ha leh nghet tak neia mi dangte thawhpui thiam a pawimawh tak zet a ni. Hruaitu \ha tan chuan mi hlauh nih ngawt ai chuan mite zah leh ngainat, rinawm taka a thu zawm ngeina tura zahawm nihna kha thlan ber tur zawk a ni ang.

Mi dangin min hlau se tih duhna kan neih chhan ber nia lang chu - mahni inrin tawk lohna, eng dang sawi lovin miin kan thu zawm hmiah se tih duhna leh hlauh nihna hi chakna em maw tih vang a ni ber awm e. Miin min hlau a nih chuan pawn langah kan thu an zawm a ni thei a, min rin tawk vanga min zui ni lovin min zui loh theih loh vang zawka min zui pawh a ni thei bawk. Machiavelli thu sawi bulthum a\anga kan thlir pawhin, ram roreltu ni lo tan chuan mite hlauh ni lovin mite rin ngam, hmangaih, zah leh ngainat nih chu a thlanawm hle a ni.

Lunglei lo indin chhoh dan


 Lunglei history hi hmuh tur a tam lo hle mai a, history ziaktute pawh hian an ziak meuh lo hlawm a nih hmel e. Kan hriat theih chinah chuan Khawnglung lal |huama leh a fate Vansanga leh Laltawna te khan an khua r<n a nih avangin an tl^nsana Lungleiah an l<t ta a. Vansanga hun lai hian Lunglei chu in 500 khua zet a ni a, an elpui ber, Lunglei thlang lawka awm, Lalngura Sailo khua Thehlep pawh in 500 khuaa inchh^l tho an ni. Hetih hun lai hian Lunglei leh Thehlep hi an int>r t^wk hle mai a, Lunglei pasal\haten sai ram chhuah an uarin an sai kah \hin chu chhuan pawh an chhuang hle. Thehlep pasal\hate erawh, an lal Lalngura Sailo kha pasal\ha a lo ni bawk nen, an sakei kah tam an chhuang hle bawk a. Hetia an inel viau k^rah hian Lunglei pasal\ha hotu ber leh an t^wlr>l ber Pachuaia Khiangte erawh a hming a langs^rin tluk loh rim a nam hle a ni awm e.

Vansangan Lunglei a \hut lai tho (1860) hian Chhipphir lal Tlutpawrha chu a fapa Seipuia’n Zopuiah a kaipui a, chutah chuan a thi ta nghe nghe a. Tin, Thangluah lal Rothangpuia chuan Lungsen leh Sirte tlangdung a awp a, phai runin a che na \hin hle. Lunglei a\anga an p>m chhuah leh hnu hian Vansanga’n Lungmawi a zuan a, Laltawna’n a pa |huama chu Saza-ah a kaipui thung a, chutah chuan Lal\huama chu a thi ta nghe nghe.