Saturday, June 6, 2026

MIZO KRISTIAN HMASATE LEH KRISMAS HMANNA HMASA BER

 

January 11, 1894-a Sap Upa leh Pu Buanga-ten Mizoram an rawn luh chungchang kha chu sawi tam ngai lovin kan hre vek a, hemi hnua thil thleng pawimawh hrang hrangte hi kan hriat a tul hle a ni. Anni pahnihin Mizoram an rawn thlen hma hian Welsh Presbyterian Mission-in Mizoram chu an rawngbawlna hmun atan an lo dah fel tawh a, Mr Dalmas, Arthington-a agent khan official takin an kutah a hlan zui ta bawk a ni.


Sap Upa leh Pu Buanga-te khan Mizoramah an awm rei thei dawn lo a ni tih an hria a; chuvangin, Welsh Mission nena thawh ho kha an duh em em a ni. May ni 4, 1895-ah Pu Buanga’n lehkha thawnin, ‘Mizo mipuite an hmangaihin a ram puma Kristian an nih an nghahhlelhzia te, Baptist kohhran mi leh sa an nih avangin Welsh Mission tan missionary pangngai anga pawm a rem dawn lo tih an hria a, Mizote hnena Chanchin Tha hril a tul em avangin evangelist ang tala chhawr zui tur leh kohhran dinna chungchang chu Welsh Mission kutah a awm vek zel tur thlengin’ a ngen a. Mahse, an lehkha chu hnawl a ni. 


Welsh Mission laka an beidawn tawh hnuah pawh Mizoram an chhuahsan hma ngeia an missionary lak thar D.E. Jones chu training an lo pek theih nan rawn tir tura ngenin April ni 29, 1897 khan Pu Buanga’n lehkha a thawn leh a. An la rawn chhuahtir loh cheu avangin Mayni 7, 1897-ah Pu Buanga bawk hian lehkha a thawn leh ta a ni. Heta a lehkhathawnah phei hi chuan September thla tira a lo thlen theih chuan thla thum vel an kiangah a awm ang a, Mizo tawng leh a rawngbawl dan tur a zirna atan a pawimawh turzia sawiin, an tel lova thla 18 vel bawr inzir nan a mamawh chu thla thum lek chhungin a hriat hman tur thu a sawi hial a ni. D.E. Jones (Zosaphlui) chu August ni 31, 1897-ah Aizawl a rawn thleng ta a. Zosap pahnihte atang chuan a theihtawpin Mizo tawng a zir ta char char a, thla 4 chhung khawsa ho hmanin, a tum bawka ni tin Mizo tawng thumal 90 a zir thiam hman hial thin a ni.


Mizo Kristian hmasa leh baptisma chang hmasa ber - Khuma leh Khara-ten June ni 25, 1899-a an chan hnu khan, a vawi khat nan Zosaphluia chu chhim lamah thu hrilin a chhuak a. Lungmawi khuaa an awm laiin Pu Hluia hi thu hrila a lo kal ngei thu Pastor Zathanga’n a sawi. Chuta a thu sawi chu, “Jehova hi ring ula, amah chauh hi be rawh u, ramhuai hnena inthawi a ngai tawh lo vang a, in thih hunah pawh Pialralah in kal ang” a ti e a ti. Pukpuiah pawh kalin Khawtinthanga leh a chhungte hming a la bawk. Hemi kum vek hian Khasi mi Kristian tha tak mai, sawrkar contractor, Sahon Roy chu kawng laih hna thawkin a lo chhuak a. Kawng laiho hnenah leh a thawhna chhehvelah Pathian thu a hril thin. A nihna tak chuan Khawtinthanga, Pukpui khua pawh hi Pathian thu a lo hrilh tawh thin a ni a, Pu Hluia lo zin khan a hming a la ta zawk a ni. Anni chhungkua bakah hian Pukpui khuaa chhungkaw thumin an hming an pe zui ve bawk a. Kum 1901 census-a Mizorama Kristian awm zat chu 45 chauh a ni a, chumi zingah chuan Mizo ni lo an awm nual a, chungte chu - Zosap 2, Sahon Roy te chhungkua 6, Raibhajur te chhungkua 4, Kishon Roy te chhungkua 3 an ni. Kum 1903-a Sap Upa leh Pu Buanga an rawn thlen leh meuh chuan Kristian 125 lai an lo awm tawh a, an zinga mi 13 chauh baptisma chang an la ni thung.


Zosaphluia leh Zosapthara’n hmar lama rawng a bawl chhoh hian theihtawp chhuah mah se a la harsa rih hle. Kawng a mumal lo hle chungin an zin nasa hle a,  Sap an nih avanga anmahni hmu duh erawh an tam hle thung. 1899-a chhim lama Zosaphluia a zin erawh chuan boruak a dang daih mai. Pukpuia thu a hril hian mi tam tak an lo kal a, a thu sawi pawh an ngaithla tha hle. Pu Hluia mak tiin a han zawh chian chuan, an hotu deuh pakhat Thankunga chuan Darphawka mumang lo hrilhin, mi ngo an lo kal tur thu leh an thu lo awih tura a tih thu a hrilh ta a. Hei vang hian Kristian pawh an pung chak ta hle reng a ni.


Chhim lama Kristian-te enkawl pawimawh an tihna chuan Zosaphluia-te chu a uai rit hle mai a, chhim lama khawsak ngheh a nih loh chuan inkal pawh zung zung a harsa hle mai bawk si. Chuvangin, thla 4 chhung thang turin October ni 23, 1901-ah Zosapthara chuan chhim lam a pan leh ta nge nge a, hei hi a vawi hnih kalna a ni. Lunglei piah lamah hun a hmang tam hle a, khaw 40 vel lai a tlawh a ni. A hun tam ber erawh Pukpuiah hmangin, Kristianho nen chuan Krismas pawh an hmang ho zui ta a. Ku 1901 hi Mizo Kristian-ten Krismas an hman ho hmasak ber a ni ta a ni. Krismas hla an la nei lo va, Zosapthara lehlin thar hla pahnih - ‘A lo kalin, a lo kalin, a lungmawi lawr turin’ tih leh ‘Lal Isua hming i fak ang u’ tihte chu zirin an tuipui em em a ni. He hlain Kristian-te rilru a hnehzia lanna chu nau lo piangte hmingah ‘Arsiteii’ ‘Khumtira’ tih hmingte an pu ta nawk a. Hei hi Mizo nu leh paten Kristian rinna behchhana an fate hming an sak tanna a ni thei hial ang.

Thursday, January 22, 2026

HLAUH NGE HMANGAIH?

 


Renaissance literature an tiha ziaktu ropui zinga sawi hmaih theih hauh loh chu Italian ziaktu ropui Niccolo Machiavelli kha a ni. Ani bakah hian ziaktu ropui dang pawh an intlar \hup a, chung mite chu - Dante, Petrach, Shakespeare, Christopher Marlowe, Miguel de Cervantes, Francois Rabelais-te ho kha a lar zual chu an ni awm e. Modern political phylosophy hmasa berte zingah chuan Machiavelli ziak ‘The Prince’ (1513)  kha sawi hmaih theih a ni lo. ‘The Prince’ hi Latin version-ah chuan ‘De Principatibus’ tih a ni a, heta a thu laimu (main theme) chu ‘politics-a ropuina chang tur chuan mihring nunze pela khawsak a ngaih chang a awm \hin’ tih a ni.

Machiavelli thu sawi lar tak, an sawi chhawn \hin chu, “A pahniha i neih theih dawn loh chuan hmangaih aiin hlauh nih a \ha zawk (It is better to be feared than to be loved, if you cannot be both),” tih kha a ni. Thiamna leh finna lama Italy ram harh thar hun lai (Italian renaissance) kha a ni. Machiavelli ngaih dan chuan, ram mipuite hi rinawm viauin lang \hin mah se, an tana hlawkna tur a awm chuan ram hmangaihna chuan a chelh nghet reng lo \hin; chuvangin, hremnain a zui \hin avangin roreltu hlauhna hian mipui a thunun zawk nia hriain, roreltu tan chuan mipuite hmangaih leh hlauh a nih kawp theih loh chuan hlauh nih kha a thlanawm zawk a ti a ni. Chutih lai erawh chuan, mipuiin an lo hlau a nih pawhin huat ni lo tura fimkhur turin roreltute chu a chah mawlh mawlh thung a, huat nihna chuan thil pawi tak a thlen thei si a ni.

Machiavelli thu sawi hi, a sawi chhan leh a nihna tak man fuh lo tan chuan a hrilh fiah fuh loh theih viau dawn niin a lang. Roreltute chu mipuiten hlau mah se, roreltu nunr^wng (tyrant) an ni tur a ni lo va, mite zah ni tura invawngin, huat ni lo tura fimkhur tur leh mite hmangaihnaa innghat ringawt lo tura a duhna a ni.

Hmangaih leh hlauh nih hi kawp thei lo ta ila a eng zawk nge kan thlan ang? Hmangaih nih nge hlauh nih? Kan ni tin nunah chuan mite hlauh leh \ihkhai nihna chuan a hlawh chhuah chu - rin lohna, a ruka huatna, inlaichinna \ha lo, mite nel loh, ldt a ni ngei ang. Chuvangin, mite hmangaih leh duhsak nih chu mi tam ber thlan tur niin a lang.

Hruaitu dinhmun chelhtute tan erawh chuan ngaihtuah chian deuh a ngai thei ang. Hlauh nih kan duh loh pawhin miin an thil dik loh tih sawhkhawk erawh an hlauh a ngai ngei ang le. Chak lo ni lova lainatna nei zawkin, hruai kawih theih ni lova biak pawh theih ni zawkin, ngaih dan \ha leh nghet tak neia mi dangte thawhpui thiam a pawimawh tak zet a ni. Hruaitu \ha tan chuan mi hlauh nih ngawt ai chuan mite zah leh ngainat, rinawm taka a thu zawm ngeina tura zahawm nihna kha thlan ber tur zawk a ni ang.

Mi dangin min hlau se tih duhna kan neih chhan ber nia lang chu - mahni inrin tawk lohna, eng dang sawi lovin miin kan thu zawm hmiah se tih duhna leh hlauh nihna hi chakna em maw tih vang a ni ber awm e. Miin min hlau a nih chuan pawn langah kan thu an zawm a ni thei a, min rin tawk vanga min zui ni lovin min zui loh theih loh vang zawka min zui pawh a ni thei bawk. Machiavelli thu sawi bulthum a\anga kan thlir pawhin, ram roreltu ni lo tan chuan mite hlauh ni lovin mite rin ngam, hmangaih, zah leh ngainat nih chu a thlanawm hle a ni.

Lunglei lo indin chhoh dan

 Lunglei history hi hmuh tur a tam lo hle mai a, history ziaktute pawh hian an ziak meuh lo hlawm a nih hmel e. Kan hriat theih chinah chuan Khawnglung lal |huama leh a fate Vansanga leh Laltawna te khan an khua r<n a nih avangin an tl^nsana Lungleiah an l<t ta a. Vansanga hun lai hian Lunglei chu in 500 khua zet a ni a, an elpui ber, Lunglei thlang lawka awm, Lalngura Sailo khua Thehlep pawh in 500 khuaa inchh^l tho an ni. Hetih hun lai hian Lunglei leh Thehlep hi an int>r t^wk hle mai a, Lunglei pasal\haten sai ram chhuah an uarin an sai kah \hin chu chhuan pawh an chhuang hle. Thehlep pasal\hate erawh, an lal Lalngura Sailo kha pasal\ha a lo ni bawk nen, an sakei kah tam an chhuang hle bawk a. Hetia an inel viau k^rah hian Lunglei pasal\ha hotu ber leh an t^wlr>l ber Pachuaia Khiangte erawh a hming a langs^rin tluk loh rim a nam hle a ni awm e.

Vansangan Lunglei a \hut lai tho (1860) hian Chhipphir lal Tlutpawrha chu a fapa Seipuia’n Zopuiah a kaipui a, chutah chuan a thi ta nghe nghe a. Tin, Thangluah lal Rothangpuia chuan Lungsen leh Sirte tlangdung a awp a, phai runin a che na \hin hle. Lunglei a\anga an p>m chhuah leh hnu hian Vansanga’n Lungmawi a zuan a, Laltawna’n a pa |huama chu Saza-ah a kaipui thung a, chutah chuan Lal\huama chu a thi ta nghe nghe.