January 11, 1894-a Sap Upa leh Pu Buanga-ten Mizoram an rawn luh chungchang kha chu sawi tam ngai lovin kan hre vek a, hemi hnua thil thleng pawimawh hrang hrangte hi kan hriat a tul hle a ni. Anni pahnihin Mizoram an rawn thlen hma hian Welsh Presbyterian Mission-in Mizoram chu an rawngbawlna hmun atan an lo dah fel tawh a, Mr Dalmas, Arthington-a agent khan official takin an kutah a hlan zui ta bawk a ni.
Sap Upa leh Pu Buanga-te khan Mizoramah an awm rei thei dawn lo a ni tih an hria a; chuvangin, Welsh Mission nena thawh ho kha an duh em em a ni. May ni 4, 1895-ah Pu Buanga’n lehkha thawnin, ‘Mizo mipuite an hmangaihin a ram puma Kristian an nih an nghahhlelhzia te, Baptist kohhran mi leh sa an nih avangin Welsh Mission tan missionary pangngai anga pawm a rem dawn lo tih an hria a, Mizote hnena Chanchin Tha hril a tul em avangin evangelist ang tala chhawr zui tur leh kohhran dinna chungchang chu Welsh Mission kutah a awm vek zel tur thlengin’ a ngen a. Mahse, an lehkha chu hnawl a ni.
Welsh Mission laka an beidawn tawh hnuah pawh Mizoram an chhuahsan hma ngeia an missionary lak thar D.E. Jones chu training an lo pek theih nan rawn tir tura ngenin April ni 29, 1897 khan Pu Buanga’n lehkha a thawn leh a. An la rawn chhuahtir loh cheu avangin Mayni 7, 1897-ah Pu Buanga bawk hian lehkha a thawn leh ta a ni. Heta a lehkhathawnah phei hi chuan September thla tira a lo thlen theih chuan thla thum vel an kiangah a awm ang a, Mizo tawng leh a rawngbawl dan tur a zirna atan a pawimawh turzia sawiin, an tel lova thla 18 vel bawr inzir nan a mamawh chu thla thum lek chhungin a hriat hman tur thu a sawi hial a ni. D.E. Jones (Zosaphlui) chu August ni 31, 1897-ah Aizawl a rawn thleng ta a. Zosap pahnihte atang chuan a theihtawpin Mizo tawng a zir ta char char a, thla 4 chhung khawsa ho hmanin, a tum bawka ni tin Mizo tawng thumal 90 a zir thiam hman hial thin a ni.
Mizo Kristian hmasa leh baptisma chang hmasa ber - Khuma leh Khara-ten June ni 25, 1899-a an chan hnu khan, a vawi khat nan Zosaphluia chu chhim lamah thu hrilin a chhuak a. Lungmawi khuaa an awm laiin Pu Hluia hi thu hrila a lo kal ngei thu Pastor Zathanga’n a sawi. Chuta a thu sawi chu, “Jehova hi ring ula, amah chauh hi be rawh u, ramhuai hnena inthawi a ngai tawh lo vang a, in thih hunah pawh Pialralah in kal ang” a ti e a ti. Pukpuiah pawh kalin Khawtinthanga leh a chhungte hming a la bawk. Hemi kum vek hian Khasi mi Kristian tha tak mai, sawrkar contractor, Sahon Roy chu kawng laih hna thawkin a lo chhuak a. Kawng laiho hnenah leh a thawhna chhehvelah Pathian thu a hril thin. A nihna tak chuan Khawtinthanga, Pukpui khua pawh hi Pathian thu a lo hrilh tawh thin a ni a, Pu Hluia lo zin khan a hming a la ta zawk a ni. Anni chhungkua bakah hian Pukpui khuaa chhungkaw thumin an hming an pe zui ve bawk a. Kum 1901 census-a Mizorama Kristian awm zat chu 45 chauh a ni a, chumi zingah chuan Mizo ni lo an awm nual a, chungte chu - Zosap 2, Sahon Roy te chhungkua 6, Raibhajur te chhungkua 4, Kishon Roy te chhungkua 3 an ni. Kum 1903-a Sap Upa leh Pu Buanga an rawn thlen leh meuh chuan Kristian 125 lai an lo awm tawh a, an zinga mi 13 chauh baptisma chang an la ni thung.
Zosaphluia leh Zosapthara’n hmar lama rawng a bawl chhoh hian theihtawp chhuah mah se a la harsa rih hle. Kawng a mumal lo hle chungin an zin nasa hle a, Sap an nih avanga anmahni hmu duh erawh an tam hle thung. 1899-a chhim lama Zosaphluia a zin erawh chuan boruak a dang daih mai. Pukpuia thu a hril hian mi tam tak an lo kal a, a thu sawi pawh an ngaithla tha hle. Pu Hluia mak tiin a han zawh chian chuan, an hotu deuh pakhat Thankunga chuan Darphawka mumang lo hrilhin, mi ngo an lo kal tur thu leh an thu lo awih tura a tih thu a hrilh ta a. Hei vang hian Kristian pawh an pung chak ta hle reng a ni.
Chhim lama Kristian-te enkawl pawimawh an tihna chuan Zosaphluia-te chu a uai rit hle mai a, chhim lama khawsak ngheh a nih loh chuan inkal pawh zung zung a harsa hle mai bawk si. Chuvangin, thla 4 chhung thang turin October ni 23, 1901-ah Zosapthara chuan chhim lam a pan leh ta nge nge a, hei hi a vawi hnih kalna a ni. Lunglei piah lamah hun a hmang tam hle a, khaw 40 vel lai a tlawh a ni. A hun tam ber erawh Pukpuiah hmangin, Kristianho nen chuan Krismas pawh an hmang ho zui ta a. Ku 1901 hi Mizo Kristian-ten Krismas an hman ho hmasak ber a ni ta a ni. Krismas hla an la nei lo va, Zosapthara lehlin thar hla pahnih - ‘A lo kalin, a lo kalin, a lungmawi lawr turin’ tih leh ‘Lal Isua hming i fak ang u’ tihte chu zirin an tuipui em em a ni. He hlain Kristian-te rilru a hnehzia lanna chu nau lo piangte hmingah ‘Arsiteii’ ‘Khumtira’ tih hmingte an pu ta nawk a. Hei hi Mizo nu leh paten Kristian rinna behchhana an fate hming an sak tanna a ni thei hial ang.
No comments:
Post a Comment