December ni 9, 1844 a ni a, Captain Blackwood leh a hote Syhlet Light Infantry-te chuan Lalsuthlaha khua an rawn thleng ta rup mai a, tun hmaa an la hmuh ngai loh, silai tha tak tak nena infam sipai rualho chu Mizote tan chuan an hlauhawm anga an hmuhnawm ngawt bawk ang. Kum 1844, April ni 16 zan khan Palian lal, Lalsuthlaha’n Manipur-a khaw pakhat Kochabari a run a, mi 29 thatin mi 6 salah a man a. Hemi chhan let nan leh Mizote chunga Saphovin kut an thl^kna hmasa ber atan Blackwood Expedition 1944 chu a lo thleng ta a ni. Captain Blackwood-te hian Lalsuthlaha khua chu an k^p lo nain a inpek chuan ngaihdam a nih tur thu an tiam a. Mahse, Lalsuthlaha a inpek hnu chuan ngaihdam chu sawi loh, dam chhung tang tura thawn bo a ni ta zawk a. Mizo lal zinga dam chhung tang tura hrem hmasak ber a ni ta nghe nghe a ni. Hetiang thil a thlen t^kah chuan, Mizo lalte chuan Sapho an rinna chu hlohin, inpe tura an thlem pawhin harsatna an tawh zui phah nasa ta hle a ni.
1. |awng inzahsak: |awng hi hnam min phuar
khawm a, inunauna siam theitu pawimawh tak a ni. |awng khat hmangte chu, a
bikin ram dangah phei chuan kan inn>l nghal mai zel a. Mizoramah chuan kan
\awng tlanglawn ber chu Mizo \awng a ni a, khawi kilah pawh inhre pawha \awng
khat kan hman theih avangin kan vannei tak zet a ni. Kan \henawm state \henkhatah
chuan \awng inhre pawh mang lo, \awng khat hmang hlei thei lo an awm nual a,
chu chuan harsatna lian tak a siamsak ni pawhin a lang.
Mizoramah
\awng tualleng bera Mizo \awng kan neih lai hian mahni hnam bil \awng hmang
erawh an awm nual tho. Mizo \awng bik hi lian taka a awm avang hian kawng tam
takah \hatna nei mah se, kawng \henkhatah chuan harsatna siamtu a ni ve thei
tho lo maw le? Mizo \awng kan hman nasat avangin hnam bil \awng hrang hrangin
hlamchhiah a hlawh a, anmahni \awng an hmang tam ta lo hle a, Fanai leh Ralte
\awng te hi a ral chu a nih ruai tawh hi. Lai \awng meuh pawh hian, Mizoram
chhungah ngat phei chuan, a tuar viauin a lang a, Lai \awng hmanna khua hi a
tlem tawh hle. Lawngtlai khawpuiah ngat pawh hian Lai \awng aiin Mizo \awng an
hmang nasa zawk niin a lang.
Mizo \awng
kan hman tam avangin, kan ram chhunga \awng dang ri hian beng a verh duh hle.
Mahni chi bil \awng hmangte hian neksawr an hlawh fo \hin niin a lang. Mahni
hnam bil \awng an hman hian, an \awng an humhalh a ni a, khaw dang sial hmuha
lo hmuh ngawt chi a ni lo. ‘Mizo tih lemah Hmar a nia, Mara a nia, Lai a nia,
Paihte a nia…’ tih \awngkam hian inremna kawng a hnawh ping a, inunauna boruak
nuam tak a vaw chhe \hin. Mahni hnam \awng \heuh zal>n taka kan hman theih
lo va, inthlahrung tak chunga kan hmang a nih chuan kan hma bak chu ‘inlak
hran’ bak a ni lo va, ‘inremna’ tih \awngkam hian awmzia a nei thei lo vang tih
a hlauhawm ta a ni.
Chuvangin,
Mizorama cheng, Mizo hnam hrang hrangte hian zal>n taka keimahni \awng bil
\heuh kan hman a \ul hle. Kan \awng a nih loh vang emaw, Mizo \awng hmang lova
anmahni \awng bil an hmang emaw, kan inngaih hlutsak thiam a pawimawh tak zet a
ni. Inngaih hlutsak piah lamah an \awng kan zir ve hial phei chuan ‘inremna’
thu mal sawi lang miah lo pawhin inrem takin kan khawsa ho thei dawn a ni.
2. Mi
hrang, sa hrang awm khawm: Mizorama chengte hi Mizo tiin inhuap zau viau
mah ila, hnam hrang hrang leh sakhaw hrang hrang bia kan awm khawm a, kan la
pung zel dawn bawk a. Hetianga inchen pawlhna hmunah hian buaina a awm loh hian
kan inrem tihna a ni ngawt thei lo va, mi tin dikna chanvo humhalh \hat a nih
hi a pawimawh lai tak a ni. Awp beh, eng mah sawi chhuak lem lova buaina
pumpelh, chhungrila lungawi lohna inmun vut vut pawh a awm thei a ni. Hnam
hrang, sakhaw hrang leh nunphung inang lo tak takte \hui khawm tur chuan
khawtlang mai bakah, ram inrelbawlna hi mi tin huap a nih a ngai a, huap lo bik
riaua inhria an awm a nih chuan lung awi lohna bul a ni duh khawp mai. Ram
kalsiamah hian ka tel ve a, ka pawimawh ve a ni ti \heuh thei tur kalphung kan
zui a pawimawh hle.
Mi hrang, sa
hrang awm khawmte hi duhsak bik emaw, intluk tlang lo riaua a lan emaw chuan
lungawi lohna chi kan kui \iak thuai a, chi leh chi inkarah pawh inthikna a
hring vat thei \hin a ni. Hetah hian fimkhur a ngai hle a, duhsak zawkte tarmit
a\anga en lovin chan chau zawkte tarmit kan vuah hian thil nih dan dik tak a
lang chiang duh bik a ni. Khawtlangah leh ramah, mi tinin neitu nihna rilru an
put theih a \ul hle. Khua leh tui, mi tinin khawtlang rorelna te, sawrkar
rorelna te, dan kengkawhtute rorel dan thlengin an ring tawk thei tur a ni a,
chutianga rin ngam, mi tin huap a nih a \ul tak zet a ni. Hnam tlem zawkte
pawhin ram neitu nia inngaihna, rorelnaah pawh ka ta a ni an tih ve theihna a
nih chuan, harsatna pawh lo thleng se hleih neia rorelna a thlen hlauthawng
lovin, dan hma laknaah ngaih ngam takin an awm thei ngei ang.
Inremna
hlawhtling chu inremna tluantling a ni a, rorelna huapzo a awm lo a nih chuan
chakna hmanga hmui hupsak ang chauh a ni ang. Mi tin dikna chanvo \heuh humhalh
a nih chuan, ram hmasawnna kawngah tih ve tur nei \heuhin mi tinin kan
pawimawhna hriain neitu chan kan chang thei dawn a ni.
Kum 1994-a
Rwanda rama insuatna rapthlak tak a\ang khan zirlai pawimawh tak zir tur a awm.
Sawrkar \anpuinain Hutu-hovin hnam tlem zawk Tutsi-ho an suat a, ni 100
chhungin Tutsi hnam nuai 8 - 10 an thi a, Hutu pawh thi an awm ve bawk e.
Sawrkar rorelna lai lo tak leh hnam hrang inkara inngeih lohna titawp lova a
vulh len zawk avangin khatiang thil rapthlak kha a thleng ta a ni. Radio a\ang
meuh pawhin chukchu (Tutsi) chu thah mai tur an nih thu an puang hial a, mahni
\henawm ngei pawh an that ta hmiah hmiah mai a ni.
Kha Rwanda
insuatna a\anga an din chhuah leh dan mawlh mai kha a ngaihnawm. Thubuai
maktaduai tel tehmeuh ching fel turin hremna an lek lo va, khawtlang rorelna an
dina chutah chuan mi tinin chanvo neiin, mahni tih dik loh \heuh puangin insuih
khawm lehna kawng an zawh a. Sawrkar rorelnaah hleih neihna tibovin, indentity
card-ah chuan Hutu leh Tutsi tar lang tawh lovin ‘Rwandan’ tih chauh an ziak ta
thung a, mi tinin insuih khawm lehna rilru puin, huatna rilru an paih bo va,
duhsak bik leh chan chhe bik awm lovin hma lam an pan thei ta a ni. Rwanda ram
chu Africa-a ram hmasawn chak berte zinga mi a ni ta nghe nghe.
Neitu nihna
rilru kan putna hmunah hian kan nghet a, kan zal>n a, kan hlim bawk \hin.
Chu ram ngei mai chu ‘kan Zotlang ram nuam’ah hian kan thlentir thei a ni.
3. Kan hliam hluite dam rawh se: Hliam
hluite hi a bo mai lo va, chhuan hrang hranga inhlan chhawn zel theih a ni.
|hangtharin an nu leh pa, an pi leh pute tuarna an hriatin, an thinlungah chi
\ha lo a intuh thei a; chu chuan khawtlang leh ram pawh a nghawng thei hial a
ni. Mizoramin hun harsa kan tawh lai, rilru leh thinlung hliama a awm lai,
thihna hial a thlen chamchi hun lai kha nimin ang maia kan rilrua a thar emaw,
kan nu leh pate tuarnain kan thinlungah ser nung lian tak a hnutchhiah reng
emaw a nih chuan, engtin emaw tak lan chhuah hun a nei \hin a ni. Hei hi kan
ngaihthah loh a \ul hle.
Hnam hrang
hrangte inkarah, koh kira siam \hat theih tawh si loh hun liam taa kan inbah
sual zeuh zeuhna te, kan lo inchemhar tawhna te leh ser lian tak kan lo
insiamsakna hliam hlui te kha lo dam tawh sela. Siam \hat theih tawh loh nun
chu kawng dik zawk zawh thei nunin thlak tawh sela, inremna rah thlum tui tak
tlan ho za a hun tawh e.
Hmanlaia khua
leh khua, chi leh chi inruna inthahna emaw, ram a buai laia rilru na tawpkhawk
leh thihna kan tuar vang emaw, chi leh chi inkara inhmuh thiam lohna avanga
chhungkaw bil leh chi bilin thinlung hliam kan tuar emaw a nih pawhin; kan
ramin hmasawnna par fung a chawi a, par a chhuan theih nan kan hliam hluite chu
inremna damdawi hnawihin tidam tawh ila, hlim takin hma lam i pan za ang u
hmiang.
4. Sem sem dam dam, ei bil thi thi: Hmanlaia
kan hnam nunah lal leh mi chhe inkar chu zauvin an nun pawh inthlau hle mah se,
tunlai mit a\anga thlir chuan an khawsak a harsa tlang a, thawk zo deuhin buh
bal an ngah a ni deuh ber mai. Khawtlangin an zen rawn theih tur khawpa khawsa
thei an awm meuh lo. Chutiang hunah chuan an zavaia an dam khawchhuahna leh an
\an ho pawimawhzia an hre chiang hle. Chuvangin, sem sem dam dam, ei bil thi thi tih hi \awngkam mawi a ni satliah
lova dam khawchhuahna, inrem taka khawsak hona leh \anrualna atana thu pawimawh
em em, a taka an nunpui \hin chu a ni.
Kum 2020 leh
2021, COVID vanga kan inkharkhip hunlai, kan khawvel thim em em hunlai khan, Zo
nun ze mawi, >ng mawi em em mai chu; thingtlang lam unauten khawpuia
chengten ei tur an nei loh laia keinin kan lo ei bik hi a rem lo tiin hripui
hlauhawm pawh hlau phal lovin chawhmeh chi hrang hrang an rawn phur chhuak a,
man awm lovin an rawn sem kha a ni. Aw! kha nun mawi tak kha, khatih lai
hlimthla mawi tak takte kha, kan hriat rengna thinlung ph>kah ziakin awm se,
kawtthler lun laia tar mawi a va chakawm em! Kha khan inunauna nghet tak a siam
a, induhsakna leh hmangaihna a par chhuahna hmunah chuan inremna a awm lo thei
lo. Thinlunga kan inzawm miau chuan eng fakau chuan nge min \hen hrang thei ang
le?
Ka unau, ka
\henawm, ka mihringpui ka hmangaih tlata ka duhsak tlat a nih chuan kan ramah
hian remnain par fung a chawi ang a, a par zu chu mi tin tan ei tur tui tak a
ni dawn a ni.
5. Kan chanvo, kan bil neihna kawng: Ram hrang
hrangin mahni inenkawlna atan dan leh hrai kan nei vek a, chumi chhungah chuan
mi mal zal>nna bakah hnam bil kalphung pawh a la awm zel e. Kan ramah hian
hnam hrang hrang kan ch>n ho thu kan sawi tawh a, min belhtu, rawn p>m
lut leh raltlan thlengin an awm zel bawk a. Chuvangin, kan dikna chanvo \heuh
kan inhumhalhsak a, mahni hnam bil kalphung kan inzahsak bawk a, ram dan leh
hrai kan ngaih pawimawh a \ul tak zet a ni. Mi cheng kan zal>n a, kan
inngaih pawimawh tawn a, dan kan ngai pawimawha kan zah bawk a nih chuan inrem
taka khawsak ho hi thil har a ni lo.
Hnam bil
kalphung inzahsak kan sawi laia pawimawh em em chu inlungrualna a ni. Hei hian
chi bila inlak hran lam a kawk lo va, kan chipui ni lo hn^wla chi bil rilru
t> tak putna lam a hawi lo bawk. Kan ram zim t>ah hian chi bila inlak
hran hi inrem lohna chi kui \iahna a ni a, a pawi em em a ni. Mizoram hi ka ram
a ni a, ka ta a ni a; a chhunga ch>ng Mizo hnahthlak zawng zawngte pawhin
thih leh ruam khatah, dam leh tl^ng khatah kan tih zel a pawimawh hle. Kan hnam
bil hming chu eng pawh ni se, kan zavai hian Mizo hian min huap a, Mizo thla zar hnuaiah kan leng vek a ni. Mizo
tih hi hnam bil ta a ni lo va, Lusei, Hmar, Lai, Mara, Paihte, Vaiphei, Ralte,
Pang, Bawm, adt ten kan hnam hming in\awm a ni e.
Zoram z$mte
chhunga chengte hi inrem lo tham pawh kan awm lo va, lungrual tham lek kan ni
e. Kil hrang hrangah inlak hranna rilru pu lovin, kan Zoram pum huapa
ngaihtuahna kan s>n \hin a pawimawh tak zet a ni. Ram nuam siamna kan kutah
a awm a, inremna chu kan thinlungah a awm a ni.

No comments:
Post a Comment