Wednesday, July 15, 2026

ZO NUN ZE MAWI - INREMNA



December ni 9, 1844 a ni a, Captain Blackwood leh a hote Syhlet Light Infantry-te chuan Lalsuthlaha khua an rawn thleng ta rup mai a, tun hmaa an la hmuh ngai loh, silai tha tak tak nena infam sipai rualho chu Mizote tan chuan an hlauhawm anga an hmuhnawm ngawt bawk ang. Kum 1844, April ni 16 zan khan Palian lal, Lalsuthlaha’n Manipur-a khaw pakhat Kochabari a run a, mi 29 thatin mi 6 salah a man a. Hemi chhan let nan leh Mizote chunga Saphovin kut an thl^kna hmasa ber atan  Blackwood Expedition 1944 chu a lo thleng ta a ni. Captain Blackwood-te hian Lalsuthlaha khua chu an k^p lo nain a inpek chuan ngaihdam a nih tur thu an tiam a. Mahse, Lalsuthlaha a inpek hnu chuan ngaihdam chu sawi loh, dam chhung tang tura thawn bo a ni ta zawk a. Mizo lal zinga dam chhung tang tura hrem hmasak ber a ni ta nghe nghe a ni. Hetiang thil a thlen t^kah chuan, Mizo lalte chuan Sapho an rinna chu hlohin, inpe tura an thlem pawhin harsatna an tawh zui phah nasa ta hle a ni.

Heta \anga lang chiang em em chu inhmuh thiam lohna a awmin inremna hi a siam theih mai a; amaherawhchu, inremna thu anga a kal zui loh va, thutiam hlen lotu an awm a nih chuan a sawp chu nasa tak a ni thei tih hi a ni. Saphovin Mizote chunga kut an thlakna hmasa berah thutiam bawhchhiatnain bul an \an ta ngawt a, chu chuan Mizo lalteah nghawng \ha lo tak mai neiin Sapho an ring ngam lo mai ni lovin hmelma enin an en nghal lo thei ta lo a ni.

Lalsuthlaha chunga Sapho rinawm lohna avanga Mizo lalte an thinrim hle laiin January ni 14, 1850 khan Ngura khua Sentlang chu Col Frederick Lister leh a hoten an va hal zui leh ta bawk a. Mizo lalte chu chhaih kawlh lehzual an ngai tawh lo, an inkara inhmelmakna chu \helh daih mai chi a ni tawh lo.

Hetiang thil a thlen tawh hnuah hian British sawrkar chuan inremna kawng an zawng leh hnuhnawh a, \hatna hmanga hneh tumna (Policy of appeasement) kawng zawh an tum leh ta lawi a. Mahse, Mizote sai ram chhuahna n>ka thingpui huan siam an \hulh chuan loh avang leh, Lalsuthlaha leh Sentlang khaw chunga an thil tih sawhkh^wk avang chuan inremna tluantling an nei thei ta chuang lo a ni. Saphovin an thutiama ding lova Lalsuthlaha chunga an rorelna dik lo tak chuan nghawng a nei thui hle a, inremna kawng a zawh theih tawh lo va, thisen tam tak a luan phah ta zawk a ni.

Inremna hi kawng hnih lian pui puiah a \hen theih a. Pakhatnaah chuan pahnih inkarah emaw, a aia tam zingah emaw inhmuh thiam lohna a awmin, kawng \ha zawk zawh turin an pawm tlan theih tur thu duangin inremna an siam \hin. Inhmuh thiam lohna a\anga inremna kawng zawh tur hian inrin tawnna te, thutiama din ngheh te, rinawm te a \ul tak meuh a, a tu zawk zawk pawh an thutiam anga an awm loh chuan inhmelmakna bak hlawh chhuah tur a awm lo. Kan sawi lan tawh angin, an thutiama Sapho an din loh avanga Lalsuthlaha thihna khan nghawng a nei nasa hle a, Mizote chu hnara khawn ang mai an ni ta a, inremna zawnin awmzia a nei lo va, silai kaw hmawr inhmuh tawn bak tih theih a awm tawh lo.

Pahnihnaah chuan ram khatah emaw, bial khatah emaw khawsak dan leh kalphung inang chiah lote inkarah, an danglamna \heuh pawmin, harsatna awm lova inrem taka an chen ho theihna hi a ni. Mizoram bik han thlir ila, Mizo \awng hmangte hi a tam ber kan nih laiin hnam chi hrang hrang, sakhua inang lo, \awng inang lo, hnam kalphung inang lote kan inch>n pawlh lo thei lo va; chuvangin, inrem taka khawsak ho hi duhthusam mai ni lovin hmasawnna kawng kan zawhna atan tih makmawh a ni.

Hmanlai a\ang tawhin Mizote nunphungah inremna hian zung a kaih nghet em em a, Mizo nun ze ril innghahna pawimawh tak pakhat a ni. |henawm do ai chuan khaw sarih do pawh a thlanawm zawk tih hian Mizote nunphung a lan fiahtir hle a. In\henawm khawvenna kawngah mawlh mai hian pi pute nun kha a mawi ka ti \hin. Bai insuah tawna mamawh inban tawn nun kha a va thianghlim tak em! Induhsak tawn taka an khawsakna khan khawtlang nuam a siam a, an \anrual theih phah a; harsatna lo thleng pawh lungrual takin an hmachhawn ho theih phah \hin a ni. ‘Liam lovin la cham rih hram rawh aw’ tia Zirsangzela Hnamte-in a koh lawm lawm, Zo nun ze mawiah khan ‘inremna’ hian hmun a chang lian ngawt ang.

Mizoram hual veltu India, Myanmar, Bangladesh-ah te tualchhungah harsatna lian tak tak an tawh laiin Mizoram chu kan vannei hle mai. Kan ram a him a, thlamuang takin kan khawsak theih mai bakah; ram buaite pan khawm kan ni pawh hi a lawmawm zawnga kan thlir thiam a \ha hle a ni. |anpui ngai zawk ni lova \anpuitu kan ni hi vanneihna lawmawm taka chhiar tel ngei tur chi a ni. Amaherawhchu, hnam hrang leh sakhaw hrang vuantute, kan rama khawsa mek rawn belha min rawn beltute an tam poh leh hnam hrang hrang inkarah inremna kan vawn ngheh lehzual a \ul tak zet a, fimkhur pawh a ngai zual hle.

Hnam chi hrang hrang khawsa ho leh raltlan min rawn belh zeltute kan lo hui khawm rual hian ‘eng tin nge Zo nun ze mawi - inremna hi kan chhawm nun zel ang?’ Zawhna pawimawh tak a ni, i han bawhzui thui deuh teh ang.

1. |awng inzahsak: |awng hi hnam min phuar khawm a, inunauna siam theitu pawimawh tak a ni. |awng khat hmangte chu, a bikin ram dangah phei chuan kan inn>l nghal mai zel a. Mizoramah chuan kan \awng tlanglawn ber chu Mizo \awng a ni a, khawi kilah pawh inhre pawha \awng khat kan hman theih avangin kan vannei tak zet a ni. Kan \henawm state \henkhatah chuan \awng inhre pawh mang lo, \awng khat hmang hlei thei lo an awm nual a, chu chuan harsatna lian tak a siamsak ni pawhin a lang.

Mizoramah \awng tualleng bera Mizo \awng kan neih lai hian mahni hnam bil \awng hmang erawh an awm nual tho. Mizo \awng bik hi lian taka a awm avang hian kawng tam takah \hatna nei mah se, kawng \henkhatah chuan harsatna siamtu a ni ve thei tho lo maw le? Mizo \awng kan hman nasat avangin hnam bil \awng hrang hrangin hlamchhiah a hlawh a, anmahni \awng an hmang tam ta lo hle a, Fanai leh Ralte \awng te hi a ral chu a nih ruai tawh hi. Lai \awng meuh pawh hian, Mizoram chhungah ngat phei chuan, a tuar viauin a lang a, Lai \awng hmanna khua hi a tlem tawh hle. Lawngtlai khawpuiah ngat pawh hian Lai \awng aiin Mizo \awng an hmang nasa zawk niin a lang.

Mizo \awng kan hman tam avangin, kan ram chhunga \awng dang ri hian beng a verh duh hle. Mahni chi bil \awng hmangte hian neksawr an hlawh fo \hin niin a lang. Mahni hnam bil \awng an hman hian, an \awng an humhalh a ni a, khaw dang sial hmuha lo hmuh ngawt chi a ni lo. ‘Mizo tih lemah Hmar a nia, Mara a nia, Lai a nia, Paihte a nia…’ tih \awngkam hian inremna kawng a hnawh ping a, inunauna boruak nuam tak a vaw chhe \hin. Mahni hnam \awng \heuh zal>n taka kan hman theih lo va, inthlahrung tak chunga kan hmang a nih chuan kan hma bak chu ‘inlak hran’ bak a ni lo va, ‘inremna’ tih \awngkam hian awmzia a nei thei lo vang tih a hlauhawm ta a ni.

Chuvangin, Mizorama cheng, Mizo hnam hrang hrangte hian zal>n taka keimahni \awng bil \heuh kan hman a \ul hle. Kan \awng a nih loh vang emaw, Mizo \awng hmang lova anmahni \awng bil an hmang emaw, kan inngaih hlutsak thiam a pawimawh tak zet a ni. Inngaih hlutsak piah lamah an \awng kan zir ve hial phei chuan ‘inremna’ thu mal sawi lang miah lo pawhin inrem takin kan khawsa ho thei dawn a ni.

2.   Mi hrang, sa hrang awm khawm: Mizorama chengte hi Mizo tiin inhuap zau viau mah ila, hnam hrang hrang leh sakhaw hrang hrang bia kan awm khawm a, kan la pung zel dawn bawk a. Hetianga inchen pawlhna hmunah hian buaina a awm loh hian kan inrem tihna a ni ngawt thei lo va, mi tin dikna chanvo humhalh \hat a nih hi a pawimawh lai tak a ni. Awp beh, eng mah sawi chhuak lem lova buaina pumpelh, chhungrila lungawi lohna inmun vut vut pawh a awm thei a ni. Hnam hrang, sakhaw hrang leh nunphung inang lo tak takte \hui khawm tur chuan khawtlang mai bakah, ram inrelbawlna hi mi tin huap a nih a ngai a, huap lo bik riaua inhria an awm a nih chuan lung awi lohna bul a ni duh khawp mai. Ram kalsiamah hian ka tel ve a, ka pawimawh ve a ni ti \heuh thei tur kalphung kan zui a pawimawh hle.

Mi hrang, sa hrang awm khawmte hi duhsak bik emaw, intluk tlang lo riaua a lan emaw chuan lungawi lohna chi kan kui \iak thuai a, chi leh chi inkarah pawh inthikna a hring vat thei \hin a ni. Hetah hian fimkhur a ngai hle a, duhsak zawkte tarmit a\anga en lovin chan chau zawkte tarmit kan vuah hian thil nih dan dik tak a lang chiang duh bik a ni. Khawtlangah leh ramah, mi tinin neitu nihna rilru an put theih a \ul hle. Khua leh tui, mi tinin khawtlang rorelna te, sawrkar rorelna te, dan kengkawhtute rorel dan thlengin an ring tawk thei tur a ni a, chutianga rin ngam, mi tin huap a nih a \ul tak zet a ni. Hnam tlem zawkte pawhin ram neitu nia inngaihna, rorelnaah pawh ka ta a ni an tih ve theihna a nih chuan, harsatna pawh lo thleng se hleih neia rorelna a thlen hlauthawng lovin, dan hma laknaah ngaih ngam takin an awm thei ngei ang.  

Inremna hlawhtling chu inremna tluantling a ni a, rorelna huapzo a awm lo a nih chuan chakna hmanga hmui hupsak ang chauh a ni ang. Mi tin dikna chanvo \heuh humhalh a nih chuan, ram hmasawnna kawngah tih ve tur nei \heuhin mi tinin kan pawimawhna hriain neitu chan kan chang thei dawn a ni.

Kum 1994-a Rwanda rama insuatna rapthlak tak a\ang khan zirlai pawimawh tak zir tur a awm. Sawrkar \anpuinain Hutu-hovin hnam tlem zawk Tutsi-ho an suat a, ni 100 chhungin Tutsi hnam nuai 8 - 10 an thi a, Hutu pawh thi an awm ve bawk e. Sawrkar rorelna lai lo tak leh hnam hrang inkara inngeih lohna titawp lova a vulh len zawk avangin khatiang thil rapthlak kha a thleng ta a ni. Radio a\ang meuh pawhin chukchu (Tutsi) chu thah mai tur an nih thu an puang hial a, mahni \henawm ngei pawh an that ta hmiah hmiah mai a ni.

Kha Rwanda insuatna a\anga an din chhuah leh dan mawlh mai kha a ngaihnawm. Thubuai maktaduai tel tehmeuh ching fel turin hremna an lek lo va, khawtlang rorelna an dina chutah chuan mi tinin chanvo neiin, mahni tih dik loh \heuh puangin insuih khawm lehna kawng an zawh a. Sawrkar rorelnaah hleih neihna tibovin, indentity card-ah chuan Hutu leh Tutsi tar lang tawh lovin ‘Rwandan’ tih chauh an ziak ta thung a, mi tinin insuih khawm lehna rilru puin, huatna rilru an paih bo va, duhsak bik leh chan chhe bik awm lovin hma lam an pan thei ta a ni. Rwanda ram chu Africa-a ram hmasawn chak berte zinga mi a ni ta nghe nghe.

Neitu nihna rilru kan putna hmunah hian kan nghet a, kan zal>n a, kan hlim bawk \hin. Chu ram ngei mai chu ‘kan Zotlang ram nuam’ah hian kan thlentir thei a ni.

3. Kan hliam hluite dam rawh se: Hliam hluite hi a bo mai lo va, chhuan hrang hranga inhlan chhawn zel theih a ni. |hangtharin an nu leh pa, an pi leh pute tuarna an hriatin, an thinlungah chi \ha lo a intuh thei a; chu chuan khawtlang leh ram pawh a nghawng thei hial a ni. Mizoramin hun harsa kan tawh lai, rilru leh thinlung hliama a awm lai, thihna hial a thlen chamchi hun lai kha nimin ang maia kan rilrua a thar emaw, kan nu leh pate tuarnain kan thinlungah ser nung lian tak a hnutchhiah reng emaw a nih chuan, engtin emaw tak lan chhuah hun a nei \hin a ni. Hei hi kan ngaihthah loh a \ul hle.

Hnam hrang hrangte inkarah, koh kira siam \hat theih tawh si loh hun liam taa kan inbah sual zeuh zeuhna te, kan lo inchemhar tawhna te leh ser lian tak kan lo insiamsakna hliam hlui te kha lo dam tawh sela. Siam \hat theih tawh loh nun chu kawng dik zawk zawh thei nunin thlak tawh sela, inremna rah thlum tui tak tlan ho za a hun tawh e.

Hmanlaia khua leh khua, chi leh chi inruna inthahna emaw, ram a buai laia rilru na tawpkhawk leh thihna kan tuar vang emaw, chi leh chi inkara inhmuh thiam lohna avanga chhungkaw bil leh chi bilin thinlung hliam kan tuar emaw a nih pawhin; kan ramin hmasawnna par fung a chawi a, par a chhuan theih nan kan hliam hluite chu inremna damdawi hnawihin tidam tawh ila, hlim takin hma lam i pan za ang u hmiang.

4. Sem sem dam dam, ei bil thi thi: Hmanlaia kan hnam nunah lal leh mi chhe inkar chu zauvin an nun pawh inthlau hle mah se, tunlai mit a\anga thlir chuan an khawsak a harsa tlang a, thawk zo deuhin buh bal an ngah a ni deuh ber mai. Khawtlangin an zen rawn theih tur khawpa khawsa thei an awm meuh lo. Chutiang hunah chuan an zavaia an dam khawchhuahna leh an \an ho pawimawhzia an hre chiang hle. Chuvangin, sem sem dam dam, ei bil thi thi tih hi \awngkam mawi a ni satliah lova dam khawchhuahna, inrem taka khawsak hona leh \anrualna atana thu pawimawh em em, a taka an nunpui \hin chu a ni.

Kum 2020 leh 2021, COVID vanga kan inkharkhip hunlai, kan khawvel thim em em hunlai khan, Zo nun ze mawi, >ng mawi em em mai chu; thingtlang lam unauten khawpuia chengten ei tur an nei loh laia keinin kan lo ei bik hi a rem lo tiin hripui hlauhawm pawh hlau phal lovin chawhmeh chi hrang hrang an rawn phur chhuak a, man awm lovin an rawn sem kha a ni. Aw! kha nun mawi tak kha, khatih lai hlimthla mawi tak takte kha, kan hriat rengna thinlung ph>kah ziakin awm se, kawtthler lun laia tar mawi a va chakawm em! Kha khan inunauna nghet tak a siam a, induhsakna leh hmangaihna a par chhuahna hmunah chuan inremna a awm lo thei lo. Thinlunga kan inzawm miau chuan eng fakau chuan nge min \hen hrang thei ang le?

Ka unau, ka \henawm, ka mihringpui ka hmangaih tlata ka duhsak tlat a nih chuan kan ramah hian remnain par fung a chawi ang a, a par zu chu mi tin tan ei tur tui tak a ni dawn a ni.

5. Kan chanvo, kan bil neihna kawng: Ram hrang hrangin mahni inenkawlna atan dan leh hrai kan nei vek a, chumi chhungah chuan mi mal zal>nna bakah hnam bil kalphung pawh a la awm zel e. Kan ramah hian hnam hrang hrang kan ch>n ho thu kan sawi tawh a, min belhtu, rawn p>m lut leh raltlan thlengin an awm zel bawk a. Chuvangin, kan dikna chanvo \heuh kan inhumhalhsak a, mahni hnam bil kalphung kan inzahsak bawk a, ram dan leh hrai kan ngaih pawimawh a \ul tak zet a ni. Mi cheng kan zal>n a, kan inngaih pawimawh tawn a, dan kan ngai pawimawha kan zah bawk a nih chuan inrem taka khawsak ho hi thil har a ni lo.

Hnam bil kalphung inzahsak kan sawi laia pawimawh em em chu inlungrualna a ni. Hei hian chi bila inlak hran lam a kawk lo va, kan chipui ni lo hn^wla chi bil rilru t> tak putna lam a hawi lo bawk. Kan ram zim t>ah hian chi bila inlak hran hi inrem lohna chi kui \iahna a ni a, a pawi em em a ni. Mizoram hi ka ram a ni a, ka ta a ni a; a chhunga ch>ng Mizo hnahthlak zawng zawngte pawhin thih leh ruam khatah, dam leh tl^ng khatah kan tih zel a pawimawh hle. Kan hnam bil hming chu eng pawh ni se, kan zavai hian Mizo hian min huap a,  Mizo thla zar hnuaiah kan leng vek a ni. Mizo tih hi hnam bil ta a ni lo va, Lusei, Hmar, Lai, Mara, Paihte, Vaiphei, Ralte, Pang, Bawm, adt ten kan hnam hming in\awm a ni e.

Zoram z$mte chhunga chengte hi inrem lo tham pawh kan awm lo va, lungrual tham lek kan ni e. Kil hrang hrangah inlak hranna rilru pu lovin, kan Zoram pum huapa ngaihtuahna kan s>n \hin a pawimawh tak zet a ni. Ram nuam siamna kan kutah a awm a, inremna chu kan thinlungah a awm a ni.

  


No comments:

Post a Comment