Monday, February 11, 2019

SAVA - KAN RAM ROHLU



Sava veha ramsa pel thin hnam kan ni a, hmanlai hunah phei chuan ramvachal leh pasalthaten ngaihsan an hlawh a; ram lama thangchhuah phei chu vantlang chunga leng an ni thin. Hun a lo liam a, ramvachalten ngaihsan an hlawh ta lo va, humhalh duhna rilru a lo lian telh telh a, ramsate pawimawhnain kan thinlungah hmun a chang tam ta viau a ni. Hetih lai hian kan rama savate erawh dinhmun hlauhawmah an la ding ta fan a, kan hman nun leh khawsak pawh changkang chho viau tawh mahse savate nunna erawh a derthawng tulh tulh ni mai niin a lang.

Khawvel pumpui thlirin India hi sava chi hrang tamna ram a ni a, kum 2016 khan India ram pumpuiah sava chi hrang 1266 awma chhinchhiah a ni a, heng zingah hian chi 2 hi mang tawha ngaih niin chi 82 zet chu khawvel pumpuiah pawh mang mai thei dinhmuna ding an ni. Mizoram hi sava tamna hmun Indo-Myanmar bio-diversity hotspot an tih hmuna awm kan ni a, kan ram chhungah hian sava chi hrang engzat chiah nge kan neih hriat la ni lo mahse rintlak ber tura ngaih, “avibase” chhinchhiah danah chuan Mizoram chhungah hian sava chi hrang 660 zet hmuh chhuah a ni tawh. Heng bakah pawh hian la chhinchhiah loh la awm nual tura ngaih a ni. Heng sava chi hrang kan ramin kan neihte zingah hian chi 26 chu khawvel pumpuiah pawh mang mai thei dinhmuna ding an ni.

SAVA PAWIMAWHNA:
Kan khawvel sik leh sa awmdan dik taka awmtirtu pawimawh tak chu kan thing leh mau, ramngaw te hi an ni. Kan thingkungte an lo pun zelna tur leh ngaw khupa a awm theina  tura tangkai ber mai chu savate hi an ni. Mizoten thingkung kan tih chin zawng zawng deuhthaw hi a zirmite tawngkam takin ‘angiosperm’ an tih zinga mi a ni. Angiosperm chu sawifiah dan mawl thei ber chuan par leh rah nei chi tiin a fiah mai awm e. Heng thingkungte hi anmahnia lo pung mai an ni bik lo va, an rah chhunga chi atanga lo pung an ni ber. Savaten thingkung pun zelna atana an hnathawhte thlir ta thuak ila.

1. Inthlahpunna (pollination): Thingkung par chi a lo par hian, a parah a pa chi leh a nu chi a awm thin. Par khata mi pawh ni se a nu chi leh a pa chi an intawn fuh loh chuan chi tiak thei tur a insiam thei lo. Anmahni maia inpan thei an nih loh avangin pawn lam atanga puitu an mamawh a ni. Hemi kawnga thawh hlawk ber chu savate hi an ni.

2. A theh darhna (dispersal):  A nu chi leh a pa chi a intawn hnuah pawh hian thingkung a lo nih theihna turin kawng thui tak a la zawh a ngai. Thing chi awmze neia lak chhuah a nih hnuah hian a lo to a, a than len theih nan tui, ni sa, lei tha leh hmun awl a mamawh a. Hetianga thing chi theh darh tur hian nungchaten an put darh hi a pawimawh em em a ni. Thing chi thenkhat chuan ramsa leh savate chaw kawng (digestive tract) a kal tlang phawt hnua an ek chhuah loh chuan a tiak hlei thei lo a ni. Hetianga thing chi pu darh tur hian savate chuan thui tak tak leh hmun zau tak takah thlawhpui a, an theh darh thin avangin an pawimawh zual hle a ni.

3. Enkawl zuina (care):  Thing chi chu a lo insiam tan dawn atanga thing kung puitling a nih thlengin natna hrik, rannung leh a ei chhe theitu chi hrang hrang lakah ven leh enkawl reng a ngai. Sava tam zawk chuan an awmdan tura Pathianin a lo ruat angin, heng thing ei chhetu chi hrang hrang hi chaw atan a lo hmang ve hlauh thung a ni. An eizawnna hmun a nih ve tlat avangin savate chuan thing chu a puitlin thlengin kawla ni chhuak chhiarin an awmchilh a, a puitlin hnuah pawh a la chenchilh zui tlat a ni. Mithiamte zinchianna atanga an thu khaikhawmna chu “Sava chi hrang a tam poh leh thingkung chi hrang a tam a, sava tamna hmunah chuan ram bua pawh a insiam ngaw leh hma bik. Sava tamna hmunah chuan thingkung a hrisel bik a, thingkung dam hun chhung pawh a rei bik” tih hi a ni.

Tuesday, January 8, 2019

CHHUNGKUAA PA MAWHPHURHNA


Chibai u le! Chhungkuaa pa mawhphurhna chungchang kan zirho dawn a ni. Chhungkua chungchang hi chu sawi fiah leh chuan a ngai awm lo ve. Amaherawhchu, dilchhut taka zawhna –“Chhungkua hi engin nge din?” tih erawh chu chhan a har viau a, mihrang hrang chhan dan pawh a inang lo nuk ngei ang. Thinlung leh thisena inzawm tlat te, chhungkuaa a hranga khawsak hi chu ‘tuan leh mang’ ata tawh mihring nunphung a ni a, a la danglam chuang lo a ni. Amaherawhchu, khawtlang nunphung changkang leh danglam zelin chhungkaw awmdan a tidanglam ve zel a, a la danglam zel dawn bawk a ni.

Hun hlui (history) kan thlir let pawhin Pa ber chu chhungkuaa hotu leh roreltu, naupang zirna leh than lennaa mawhphurtu, chhungkaw khawsak phung leh ei leh bara mawh latu ber a ni thin. Hetih lai hian hnam thenkhatah chuan pa berin chhungkaw hotu nih a chan lohna pawh a awm ve bawk. Hun a lo liam zel a, mihring khawsak dan danglam zel avangin PA dinhmun pawh hi a tlahniam ve zel  thei niin a lang. Chhungkaw enkawltu leh thuneitu a nihna chu hmeichhia (a nupui) a zirin a lo tlahniam ve thei khawp mai. Hei hi a chhan ber ni a lang, mithiamten an tih chu ‘ei leh bara thanna leh chhungkaw member-te tan mahnia intodelh theihna kawng lo inhawn chhoh tak vang” a ni. Hetiang hian chhungkua chu lo inher danglam hret hret mahse chhungkuaa PA dinhmun leh mawhphurhna hi chu a la danglam chuang lo va, a mawhphurhna a hlen theih loh chuan “Pa nih tling lo” tia sawi an la ni reng tho dawn a ni. Chhungkaw kalphung danglam deuh avanga PA mawhphurhna thenkhat chu midang kutah awm pawh ni se, Pa a nihna erawh tawmpui theih loh leh midang kuta hlan theih loh a ni.

Pa mawhphurhna kan sawi laia rilrua awm reng erawh chu, pa nei lo Nuin a į¹­ulpui te, chhungkaw ro rel hlei thei lova natna khuma enkawl ngaia awm mek Pa te an ni a; a ngaihthlak dan thiam pawh a tul viau mai. Sawi zo vek thei lo mah ila, Pa mawhphurhna hrang hrang heti hian sawi hrang dawn teh ang.

Tuesday, November 19, 2013



HLAWHTLING TURIN TAIMAKNA A PAWIMAWH BER
Hlawhtlinna kawnga pawimawh em em, chumi tel lova hlawhtlinna hlawh chhuah theih loh, taimakna chungchang kan zirho dawn a ni. Hlawhtlinna hi hlu a, a kalkawng erawh thlantui a ni. Eden huana bawhchhiatna avanga Pathian thu chhuak chu ‘leia i kir leh hma loh chuan i hmaia thlantui luang zawih zawihin chaw i ei tawh ang..’ tih a ni. Bawhchhiatna avanga Pathian faisa ram kan chan tak lohna khawvelah hian hlawhtlinna nei tur chuan taima taka hna thawh a ngai a, chu lo chu kawng dang a awm lo a ni. Awlsam taka hlawhtlin tumten hlawhchhamna an hlawh chhuak a, bumna nena beitute an mualpho thin a ni.
Thufingte 10:4-ah chuan ‘Kut dawngdah chuan retheihna a thlen thin a, mi taima kut erawh chuan hausakna a thlen thin’ tih kan hmu. Sum leh pai engzat nge kan neih a, engzata tam nge kan mamawh? Kan duh aia tlem zel kan neihna khawvelah hian neih belh zel duhnain kan ngaihtuahna a va luah hnem em! Hringnun hi a nuam reng lo va, nun khawchhuahna hi a awlsam lo a ni tih kan hria. Ni tin ngaihtuahna sengin hun kan hmang a, kan thiam ang angin hun kan hmang liam a, a tawpa kan rilru luahtu chu neih belh zel duhna a ni. Sum leh pai kan duhna hian thui takin min nawr a, kan mamawh ngei reng bawk a ni. In leh lo kan mamawh a, chhungkua inenkawlna kan mamawh a, midangte tanpuite pawh kan duh bawk thin. Kan nuna hlawhtlinna nei thei tura a kawng pawimawh ber chu taimakna hi a ni.

Tuesday, November 6, 2012

THALAITEN TUTE NGE KAN NGAIHSAN ANG?


(Hei AIR Lunglei a, Youth Programme-a tihchhuah atana ka ziak leh sawi a ni a, a ngai ngaiin ka han dah mai a ni e)

Chibai ule. Kan thupui pawimawh tak ‘Thalaiten tute nge kan ngaihsan ang? tih hi mahni theuhah inzawt ta ila, a chhanna pawh a inang lo nuai ngei ang. Amaherawhchu, hmathlir fel tak siam a, ram leh hnam tana mi tangkai, chhungte tana chhenfakawm kan nihna tur kawngah erawh chuan kan inlungrualtlanna tur chu kan nei ngei ang. Kan nun dan a danglam zel rualin kan ngaihsan zawng pawh a danglam ve zel lo thei lo. Tunah a ni tawh lo ve ka tihna ni lovin, Sipai ngaihsan zual hun lai te, Driver ngaihsan em em hun lai te kan nei a, kan ngaihsante ang erawh chu kan ni vek thei lo. Kan ngaihsan chu mihring a ni emaw nun zia a ni emaw thui takin kan nun a hruai lo thei lo va, hmasawnna kawng pawh min zawhtirin min dal thei hle bawk a ni. Thalaite hi kan ngaihsan a inang lo thei hle awm e. Thenkhatin zaithiam an ngaihsan lain inkhelthiam ngaisang pawl an lo awm ang a, Politician ngaisang an awm laiin Evangelist ngaisang an awm ang. Khaw laia inla nalh taka leng thei, hausak hmel takte ngaisang an awm laiin Bible nena Biak In lam pan ngaisang an awm ang. Chutiang zelin thalaite zingah pawh kan ngaihsan hi a inang lo thei hle dawn a ni.

Tunlai khawvelah thalaite nun a chep a, harsatna hrang hrangin min tlakbuak tawh niin sawi thin mahse kawng tam takah thalaite kan vanneihzia erawh tui taka nileng sawi tham a ni ang. Khawvel letliama chengte khawsak phung pawh kan hmuin engkim kan hre pha a, Information Technology thiamna hmangin khawvel hi thingtlang khaw pakhat ang lekah kan chhuah chu a nih deuh ber tawh hi. Kan piputen Hringchar lam an hrut khan ‘Hei mi cheng an lo la awm ve zel a nih hi, kawng te pawh a la bel hun alawm!’ an ti duh chauh e an ti a, ram dangah hnam ropui tak tak an awm a ni tihte chu an ngaihtuah pha lo vai vai hle a ni. Eizawnna kawng lamah pawh Mingo ho, kan ngaihsan thin em em, Sappui ti hiala kan sawite pawh elpha-in, ‘anni’n an thiam chuan kan thiam ve theih loh nachhan tur a awm lo,’ tih rilru kan pu ta hial a nih hi. Khawvel dap deuh thawin eizawnna leh zirna hrang hrang avangin kan inzar pharh tawh a, Mizo thalai hming tha tak tak sawi tur an awm leh nawlh nawlh zel a ni. Amaherawhchu,  a bikin Mizorama cheng thalai tam takte hi dinhmun ngaihtuahawm takah kan ding lawi si a ni lawm ni? Kan thalaipuite hlawhtlinna hi a ropui, mahse a mi nawlpui tan eng  a nih si loh chuan lo lungmuanpui ve ngawt chi a ni lo vang.

Thalaite khawvel hi a thlakhlelhawmin a changkang zel a, chuti chung chuan engati nge heti taka thalai beidawng kan ngah? Engati nge thalai duhawm tak tak hman tlak loh an tam? Engati nge kan thalaite hun lo taka an thih fo mai le? Heng zawhnate hi mi tinin, chhungt inin, Tlawmngai Pawl zawng zawngin, Kohhran tin leh Sorkarin chhan theih a pawimawh ta a ni. Heng zawhnate hi kan chhan theih a, hnam ang a, tihtakzeta hma kan lak loh chuan hnam boralte kawng kan zawh ve thuai hi thil awm thei lo a ni hauh lo a nia. Chuvangin thalaite hi mahni awmhmuna lo lungmuang ve ngawt thei kan ni lo, hmathlir kan neih a ngai a, kan ngaihsan leh ngaihhlut zawng pawh kan siam thiam a hun ta. Ngaihsan tur dik lo kan ngaihsan avanga nun khaw lo ta hi tam tak an awm ngei ang. Chuvangin kan ram leh hnam, chhungkuain hma a sawn theih nan ‘Tute nge kan ngaihsan ang?’ tih hi kan ngaihtuah chian a ngai. Kan nun hruaitu ber chu kan ngaihsan zawng hi a ni. Kan ngaihsan leh ngaihhlutte chu nei thei turin kan inhuam thui a, mahni chhiat phah rawk khawp pawhin kan bei thin a ni. A chhe lam kawnga kan kal tawh vek chuan kir leh nachang kan hre tawh thin lo va, min khawih harh leh tur chuan beih tham fe a ni ta thin a ni. Chutia ngaihsan zawngten kan thinlung a hneh thin em avang leh kan nuna rorela a tha zawng pawha nasa taka min tiphur thei a nih avangin ‘Thalaiten tute nge kan ngaihsan ang?’ tih zawhna lianpui hi i han chhang dawn teh ang.

Monday, November 14, 2011

Ka Pathian a ni

Chung thangvan ka han thlir a,

Hriat loh Siar lengrualten lamtluang an chhui e;

Engzat fakau nge maw kei lei mi,

Hriat phak bakah hian awm ang le?

Thiam zir thuiten an chhui, an thlir, an zir,

An hriat chuan tawp chin a nei;

An hriat loh erawh tawp chin nei lo ang mai a ni,

Khawl leh hmanraw tha ber pawh hmang se,

A daih lo’ng he lei hringnun hian,

Ka Pathian kutchhuak ropui hre zo turin;

An damchhung ralin bei mahse

A chanve pawh an hre lo’ng e.

Ka Pathian ropui siam a ni tlat si.

Thiamna leh zirna nei lo kei erawh chuan,

Thiam sang ho hmuh phak loh ka hmu;

Kalvari-a thisen zarah ka tan a buatsaih,

Chatuan ram engmawi chu a la chiang ngei;

Rinna mitin ka hmu, a va ropui em!

Thilsiam ropui siamtu Pathian chu ka Pathian a lo ni, Haleluia!


Lei mi ropuite chu nitin an hmanhlel,

An nun hlimna zawngin kiltin kilting an fang;

Sum leh paiah hlimna an zawng,

An nei, an neih belh zel a;

An ngah poh leh an hrechiang si,

Sumin hlimna a lei thei lo tih hi.

An hringnun lah an pawtsei thei chuang si lo,

Kawla ni chhuak chhiara thawkin;

Ropuinaah hlimna zawng thin mahse,

Reilote chu an hlim ve thin mahna;

A daih rei mawlh lo tih hretu chu anmahni.

Thihna hlim kawr ruamah leh

Lungngaihna chhum dum karah,

Nun chau leh khawhara an awm laite’n,

Nun hahchawlhna an hmu lo, an hmu mawlh lo.

Sum leh ropuina chhuan tur nei lo kei hi

An aiin ropuiah ka inngai e.

Kraws-a thisen luang kha ka tana luang a ni,

Ka sual ngaihdamna chu;

Chumiah chuan Pa lung a awi tawh si a.

Chhandamna chuan thil hlu min hnutchhiah:

Lungngaihna hmuna lawmna,

Harsatna hmuna beiseina;

Mangan laia innghahna lungpui,

Hmelma laka inhumhimna kulhbing;

Mamawh laka chhanna duhawm,

Aw, ka tan hian a va hlu em ka Pathian hi!

Ka hnenah a awm reng si.


Eliza maichama halral thil hlan leh

A vela tui zawng zawng kang raltu mei

Rawn thlentu Pathian a ni.

Baala puithiamten auh eih tur an nei lo,

Thi khawp hialin bei mahse.

A tana thahnem lo leh tilungngai thintu,

Kei ang misual tawngtaina erawh

A lo ngaithla si thin a Lalthutthleng atang chuan

Ka tana a rinawmzia ka hmuh hian,

A tan ka rinawm loh fo zia ka hmu si thin.

Eng thil nge a tan hian ka tih ve ang le?

Lawmthu sawina thilpek hlan dawn ila,

A lungawina phak thil hlu ka nei si lo.

Ka hlan mai nang e ka nun leh ka hun pum hi,

Chu lo thil dang ka nei si lo.

Friday, July 1, 2011

Min Hruaitu Lalpa

MIN HRUAITU LALPA

Mi kan hai e sa kan hai e Zoramah,

Iang zo mah i anpai zaleng zawngte;

Naunawn hlim zai kan vawr kan ramah,

Hlau lawi si e hring lo hrang zawngte.


Rauthla leng zawng hlauhtlawna biain,

Uan zai kan rel mawlh lo an tawna’n;

A eng nem maw kiltin kiltang thlirin,

Isua hming mawi kan hriat hma zawng khan.


Tunah zawng chanchin tha eng kan lawm,

Uaia chul zai reng kan rel lo;

Lal chawimawiin van mi kan zawm,

A hlu chuang e kir kan rel lo.


Lenlai chen lai thalai zawng zawng,

Pan ve u nunna petu Isua Krista;

A kiang ngei ang in buaina zawng zawng,

Kristan I tan tuarin tlanna a famkim ta.


A liam tam ngei e kumpui sul,

Nau iang thalai pawl pian ni thlir letin;

Leng rual kan hlim lawmna luaithli kan nul,

Awih zai kan rel Lalber kan aw mawi zawngin.


Malin kan awm nem maw kum sawmruk chhung hian,

Enna kan thlen hmatiang kan sawn;

Hruaitu ropui kan nei engkimtithei Pathian,

Amah ringin kan kal zel dawn.


Lawm rual dungthul hmatiang sawn e thalai rual,

Eng dang kan dawn love Lalber sipai kan ni;

Lenlai kan hlan suihlung kan rual,

Uanpui kan nuam Lal hna thawh hi.


I kal zel ang aw Lalpa chakna ringin,

A ram kan thleng dawn si A tan kan rinawmin.


Rhyme Scheme – abab, cdcd, efef, ghgh, ijij, klkl, mnmn, oo

A tlar bul zel khi chhiarin – Min hruaitu Lalpa kan lawm e Haleluia


TKP kum 60-na champha lawmna pakhat atan hlahril inphuahsiak TKP Salem Unit chuan a buatsaih a, midang cho thar nan hei hi ka han ngaihtuah chhuak ve ngawt a, ka la pe chuang lem hlei law :).

Monday, May 2, 2011

Mizo tawng zir ang

ZIRLAI : Ziak zawm leh ziak zawm loh
THLUR BING ; Thuhmabet(Prefix) leh Thuhnubet(Suffix)

Bung 1-na : Thuhmabet(Prefix)
Sawifiahna : Prefix leh suffix atana hman thumalte hi thu bet an nih rualin an mal din ve tho thin avangin zir chian leh lak hran thiam a ngai hle.

Prefix chu thumal hma lama thu bet hi a ni mai. Heng - ‘in’ leh ‘ti’ te hi an ni ber a, modified form-ah ‘ti’ chu ‘tih’ a nih avangin prefix ho chu - in, ti, inti, intih - te hi an ni ta a nih chu.
Entirna : Infak, innei, insu, inkhel, inchei, ldt..

Heng bakah hian ‘in’ hian thumal dang a siam thei a, mahse chung ho chu prefix an ni chuang lo.
Entirna : inleng, inriak, indang (fapa indang) te hi thumal hranpa an ni a, prefix an ni lo. Chutiang bawkin ‘ti’ leh ‘tih’ ah pawh heng hi thumal hran an nih avangin prefix an ni lo bawk - ‘I ti zo tawh em? / Tih theih chi a ni lo, ldt. ‘Inti’ ‘intih’ hi inhau tih nan leh inpawl (sex hmang) tih nan chauh verb-ah kan hmang.
Entirna : Engah nge in intih? Inti suh u. ldt.

Tin, thumal pakhat ‘a’ hi prefix ang takin hman theih mahse thu inkeng tel sa tlat an nih avangin then hran a buaithlak hle a ni. Prefix ang viau mahse Prefix erawh a ni lo.
Entirna : achha, achhapah, ahnekin,apiang, anazawngin, anaranin, aruangin, atalangin, asin, avangin, azarah, ldt.