Ka Pathian a ni

Chung thangvan ka han thlir a,

Hriat loh Siar lengrualten lamtluang an chhui e;

Engzat fakau nge maw kei lei mi,

Hriat phak bakah hian awm ang le?

Thiam zir thuiten an chhui, an thlir, an zir,

An hriat chuan tawp chin a nei;

An hriat loh erawh tawp chin nei lo ang mai a ni,

Khawl leh hmanraw tha ber pawh hmang se,

A daih lo’ng he lei hringnun hian,

Ka Pathian kutchhuak ropui hre zo turin;

An damchhung ralin bei mahse

A chanve pawh an hre lo’ng e.

Ka Pathian ropui siam a ni tlat si.

Thiamna leh zirna nei lo kei erawh chuan,

Thiam sang ho hmuh phak loh ka hmu;

Kalvari-a thisen zarah ka tan a buatsaih,

Chatuan ram engmawi chu a la chiang ngei;

Rinna mitin ka hmu, a va ropui em!

Thilsiam ropui siamtu Pathian chu ka Pathian a lo ni, Haleluia!

Lei mi ropuite chu nitin an hmanhlel,

An nun hlimna zawngin kiltin kilting an fang;

Sum leh paiah hlimna an zawng,

An nei, an neih belh zel a;

An ngah poh leh an hrechiang si,

Sumin hlimna a lei thei lo tih hi.

An hringnun lah an pawtsei thei chuang si lo,

Kawla ni chhuak chhiara thawkin;

Ropuinaah hlimna zawng thin mahse,

Reilote chu an hlim ve thin mahna;

A daih rei mawlh lo tih hretu chu anmahni.

Thihna hlim kawr ruamah leh

Lungngaihna chhum dum karah,

Nun chau leh khawhara an awm laite’n,

Nun hahchawlhna an hmu lo, an hmu mawlh lo.

Sum leh ropuina chhuan tur nei lo kei hi

An aiin ropuiah ka inngai e.

Kraws-a thisen luang kha ka tana luang a ni,

Ka sual ngaihdamna chu;

Chumiah chuan Pa lung a awi tawh si a.

Chhandamna chuan thil hlu min hnutchhiah:

Lungngaihna hmuna lawmna,

Harsatna hmuna beiseina;

Mangan laia innghahna lungpui,

Hmelma laka inhumhimna kulhbing;

Mamawh laka chhanna duhawm,

Aw, ka tan hian a va hlu em ka Pathian hi!

Ka hnenah a awm reng si.

Eliza maichama halral thil hlan leh

A vela tui zawng zawng kang raltu mei

Rawn thlentu Pathian a ni.

Baala puithiamten auh eih tur an nei lo,

Thi khawp hialin bei mahse.

A tana thahnem lo leh tilungngai thintu,

Kei ang misual tawngtaina erawh

A lo ngaithla si thin a Lalthutthleng atang chuan

Ka tana a rinawmzia ka hmuh hian,

A tan ka rinawm loh fo zia ka hmu si thin.

Eng thil nge a tan hian ka tih ve ang le?

Lawmthu sawina thilpek hlan dawn ila,

A lungawina phak thil hlu ka nei si lo.

Ka hlan mai nang e ka nun leh ka hun pum hi,

Chu lo thil dang ka nei si lo.

Min Hruaitu Lalpa

MIN HRUAITU LALPA

Mi kan hai e sa kan hai e Zoramah,

Iang zo mah i anpai zaleng zawngte;

Naunawn hlim zai kan vawr kan ramah,

Hlau lawi si e hring lo hrang zawngte.

Rauthla leng zawng hlauhtlawna biain,

Uan zai kan rel mawlh lo an tawna’n;

A eng nem maw kiltin kiltang thlirin,

Isua hming mawi kan hriat hma zawng khan.

Tunah zawng chanchin tha eng kan lawm,

Uaia chul zai reng kan rel lo;

Lal chawimawiin van mi kan zawm,

A hlu chuang e kir kan rel lo.

Lenlai chen lai thalai zawng zawng,

Pan ve u nunna petu Isua Krista;

A kiang ngei ang in buaina zawng zawng,

Kristan I tan tuarin tlanna a famkim ta.

A liam tam ngei e kumpui sul,

Nau iang thalai pawl pian ni thlir letin;

Leng rual kan hlim lawmna luaithli kan nul,

Awih zai kan rel Lalber kan aw mawi zawngin.

Malin kan awm nem maw kum sawmruk chhung hian,

Enna kan thlen hmatiang kan sawn;

Hruaitu ropui kan nei engkimtithei Pathian,

Amah ringin kan kal zel dawn.

Lawm rual dungthul hmatiang sawn e thalai rual,

Eng dang kan dawn love Lalber sipai kan ni;

Lenlai kan hlan suihlung kan rual,

Uanpui kan nuam Lal hna thawh hi.

I kal zel ang aw Lalpa chakna ringin,

A ram kan thleng dawn si A tan kan rinawmin.

Rhyme Scheme – abab, cdcd, efef, ghgh, ijij, klkl, mnmn, oo

A tlar bul zel khi chhiarin – Min hruaitu Lalpa kan lawm e Haleluia

TKP kum 60-na champha lawmna pakhat atan hlahril inphuahsiak TKP Salem Unit chuan a buatsaih a, midang cho thar nan hei hi ka han ngaihtuah chhuak ve ngawt a, ka la pe chuang lem hlei law :).

Mizo tawng zir ang

ZIRLAI : Ziak zawm leh ziak zawm loh
THLUR BING ; Thuhmabet(Prefix) leh Thuhnubet(Suffix)

Bung 1-na : Thuhmabet(Prefix)
Sawifiahna : Prefix leh suffix atana hman thumalte hi thu bet an nih rualin an mal din ve tho thin avangin zir chian leh lak hran thiam a ngai hle.

Prefix chu thumal hma lama thu bet hi a ni mai. Heng - ‘in’ leh ‘ti’ te hi an ni ber a, modified form-ah ‘ti’ chu ‘tih’ a nih avangin prefix ho chu - in, ti, inti, intih - te hi an ni ta a nih chu.
Entirna : Infak, innei, insu, inkhel, inchei, ldt..

Heng bakah hian ‘in’ hian thumal dang a siam thei a, mahse chung ho chu prefix an ni chuang lo.
Entirna : inleng, inriak, indang (fapa indang) te hi thumal hranpa an ni a, prefix an ni lo. Chutiang bawkin ‘ti’ leh ‘tih’ ah pawh heng hi thumal hran an nih avangin prefix an ni lo bawk - ‘I ti zo tawh em? / Tih theih chi a ni lo, ldt. ‘Inti’ ‘intih’ hi inhau tih nan leh inpawl (sex hmang) tih nan chauh verb-ah kan hmang.
Entirna : Engah nge in intih? Inti suh u. ldt.

Tin, thumal pakhat ‘a’ hi prefix ang takin hman theih mahse thu inkeng tel sa tlat an nih avangin then hran a buaithlak hle a ni. Prefix ang viau mahse Prefix erawh a ni lo.
Entirna : achha, achhapah, ahnekin,apiang, anazawngin, anaranin, aruangin, atalangin, asin, avangin, azarah, ldt.

Bung 2-na : Thuhnubet(Suffix)

Suffix hi thumal tawpa bet a nih avangin ‘Thuhnubet’ ka ti ve mai. Chungte chu - a, ah, awm, ho, in, na, pui, sak, san, te, thlak, tir, tu leh zia. Thuhnubet an nih avangin a behna thu nen inzawmtir ngei tur a ni. Heti hian a chiang maia ka hriat avangin an mal din hun/a hranga hman hun entirna pe zawk mai ang.

Suffix atana kan hman an mal din hun :
1. A kal ta a
2. I ipte ah chu a mawi hle mai.
Note : ‘ah’ tih hi ‘atan’ tihna thova kan hman hun a awm thin. Chung hunah chuan ziak hrang lem lovin a hmaa thu nen inzawma hman a tha ber.
Entirna : He nula hi nupuiah nei ta che
3. Heta hi ka awm e
4. Thu ho deuh deuh sawi suh
5. In in bulah zu in in elo?
Note : ‘in’ hi noun a hman a nihin ziak zawm loh tur a ni.
Entirna : Kan in, Damdawi in, Biak in, Bual in, ldt.
Tin, natna chungchangah ‘zun-in’ (suppression of urine) hi natna hming a nih avangin noun a ni a, chhiar sual palh loh nan hetia ziak hi a tha - Zun-in. Verb a nih chuan a hranga ziak tur
Entirna : Zun-in hi a hrehawm ve viau (Noun)
I zun a in elo? (verb)

6. I hliam chu a na viau em?
Note: Natna hming ni chiah lo, taksa na kan sawiin ziak zawm loh tur.
Entirna : Pum na, Kal na, Lu na, Thin na, ldt.

7. Min han pui lawk teh
8. He lung hi a sak khawp mai
9. Sang modification san te, puan fan/chhe lek leka fan duar sawina - puan san te, Sang (tall/high) modification san te, double adverb - san san te hi a hranga ziak tur a ni.
10. ‘te’ hi conjunction-a hman a nihin a hranga ziak tur a ni.
Entirna : Lala te, Liana te an lo leng.
Tin, thu tihkimna atan conjunction anga kan hmanin ziak hran tur a ni
Entirna : Intihfai te chu kan tih ngei tur alawm.

11. Heta hi ka awm, mi tir ta che
12. Tluanga’n a nupui a thlak
13. A tu ber hi nge?
Note: ‘tu’ hi Intransitive verb-ah belh loh tur. Ent. Dingtu, kaltu, zaitu, ldt. tihte hi a dik lo
negative verb-ah belh loh tur. Ent. Ring lotu, Hre lotu, ldt. tihte hi a dik lo, ‘tu’ aiah ‘te’ hman zawk tur.
Auxiliary verb ‘tawh’ nen zawm loh tur. Ent. Sawi tawhtu, Hre tawhtu, Hmu tawhtu, ldt. tihte hi a dik lo, ‘te’ emaw ‘apiang’ emaw hman mai tur.

14. Awze mite aw chu a zia (v)

(Tun atan chuan tawk phawt teh se, ka keyboard hawrawp tha tha ka thlang zo tawh)

PUIPUN NIKHUA-A INSIAMTHAT KAN NGAIHNATE

(He article hi AIR Lunglei a Dt 5th March 2011, zing dar 6:45 a chhuak tur atana ka sawi tur ka ziak a ni)

Chibai ule. Puipun nikhuaa insiamthat kan ngaihna hrang hrang kan ngaihtuah ho dawn a, kan tih thinte, kan tih lai mekte leh kan la tih ngai lohte pawh a awm ang, insiamthat kan ngaihnaa insiamthat duhna rilru pu chung a lo ngaithla turin ka ngen nghal bawk che u a ni.Hmasawn zel tur kan nihna kawngah kan tih lai mekte, a tul dan azira thlak danglama a tha zawk pawm thei tura kan inbuatsaih loh chuan hmasawn a har hle dawn a ni.

Mihring hi a huhova khawsa, inmamawh tawn vek kan ni a, chhiat ni leh that ni nei thei vek leh hunpui eng eng emaw nei vek kan ni. Kan awmna hmun leh kan hnam kalphung azirin puipun nikhua kan hman dan pawh a inang lo nain hnam changkang ber atanga a hnuaihnung ber pawhin a huhova intawhkhawm leh thil tih ho kan nei lo thei lo a ni. Kan nunphung a inang lo ang bawkin kan hunpui hman dan pawh a inang lova.
Amaherawhchu, eng hnam leh ramah pawh khawtlang mithmuha mawi leh kalphung fel zawk hi chu a awm hrim hrim a ni. Tunah hian hnam dangte dinhmun kan thlir dawn lova, keimahni hnam, Mizoten kan hun hman dan chungchang leh insiamthat kan ngaihna laite kan sawi mai dawn a ni.

Puipunna hmun han tih hian a huhova kan awmkhawmna hmun concert atanga Biak In thleng pawh huamin, Ruai thehna hmun lam pawh sawi kai ta ila a rem tho awm e. Kan punkhawmna hmun azirin kan chetphung tur lehincheina thleng pawhin a mawi leh tihawm tawk pawh a awm zel bawk a ni.

1. Vantlang punkhawmna : Hall-ah emaw vantlang hmun remchanga concert leh programme hlimawm lam kan hmanna hmun hi kan mize lanchhuahna kan ti dawn nge mizia kan hloh tamna hmun kan ti zawk ang. A huhova han awm tak avanga nungchang mawi thauhthlaa mahni duh ang anga khawsa ta mai hmuh tur an tam thei thin hle a ni. Stage lama item nei mek tan pawha nuam tih lohna rawih tur khawp a lo khawsa leh lo au tial ta ruai ruai lah bo lo. Mahni bula mite tan pawh kan hnawk ange tih lam ngaihtuah miah lova mahni nuam tih ang zawng zawnga khawsak hi kan bansan a hun ta khawp mai. Heng ho, mi zinga awm tak avanga nunphung hloh ta tlatte avang hian concert leh puipunna ilova kal hreh ngawih ngawih an tam ta hle a ni. Chuvangin bul a mite tana hnawksak leh mit khama khawsak loh hi kan zir a ngai hle a ni.

Zuk leh hmuam chungchangah hian sorkar lam pawhin a dona lamah hma a la nasa hle a, Vantlang punkhawmnaah phei chuan a khap hmiah a ni. Puipunna hmuna meizial kan zuk hian a zu ve lote tan a hrehawmin natna kan thlen phah hial thei a ni tih hriain kan insum a tul takzet a, insum harsa ti tan pawh midang awm lohna hmun fianrial pan mai tur a ni. Tin, Tuibur leh Khaini hi a hmuam ve ngai lo tan chuan a rim a nain a rimchhe khawp mai. Mipui hu ringawt pawh tawrh harsa a nih tawh laia Khaini leh Tuibur rim nena a inchiah tawh phei chuan tawrh hrehawm tak a ni tawh thin a ni. Sawi tawh ang khian kan chak viaua
kan insum thei ngang lo a nih chuan miin a rim an hriat theih lohna hmun lam pan mai kha mi pangngai tih tur a ni mai.

Kan telna programme-ah hian kan mil zawng leh tuipui zawng chauh chanvo kan hmu lo mai thei. Kan tuipui lem loh zawng tak pawh lo awm se, kan tuipui lohzia tilang lem lova kan lo dawnsawn thiam a pawimawh hle a ni. Programme-ah khan thusawina hun a awm a tul miau chuan thusawi turin a sawi mai ang a, kan lo ning a nih pawhin bengchheng lo siama, lo ngaihsak lohte hi a mawi lovin kan tih loh tawp tur a ni. Chanvo hrang hrang pawh hlim taka lo dawnsawna chanvo neitu tan nuam ti taka a tih theihna tur boruak kan lo siamsak a ngai a, hlim taka lo lawm kan tum miau chuan tih theih loh tak pawh a ni awm love.

Concert-na hmuna ruih nei leh nei chiah lote pawh hlim taka an lo lam tha ve mai mai a nih chuan a tha reng mai, mahse tlangnel zualpuiten stage lama lawn an lo tum phet thin hian mit a tikham takzet a, chanvo nei mekte pawh an tibuai nasa thin hle a ni. Kan mi ngaihsan zawng tak pawh nise chanvo an neih laia lo tibuai zawnga ngaihsan kher hi lo tum loh a tha khawp mai.

Thusawi chungchangah hian thusawitute hriat tur pawimawh tak tak a awm. Thusawituin thu a sawiin a ma tan ni lovin lo pungkhawm mipuite tan a sawi thin a ni. Mipuite tana sawi a nih avangin mipuite rilru hneh thei zawng leh ngaithla lo thei lova siam kan tum a tul. Mahni tui zawng a nih avanga mahni inbunruahna ang maia ngai a a ngaithlatute lam ngaihtuah lek lova thu sawi a awm thei. Chuvangin, a ngaithlatuten an lo dawnsawn dan zir pah reng chungin thu sawia, hmaraw hrang hrang hmanga mipui hip tum a ngai thin. Tunlaiah chuan eng thu pawh nise a rei lutuk emaw aw ki ngai reng leh chetze ngai reng lantir chunga thu sawiin lawm a hlawh lem lo. Ngun taka mipui mar dek chunga tawi fel leh ngaihnawm taka sawi thiam tum a pawimawh hle a ni.

Vantlang punkhawmna atana programme siam hi uluk a ngai khawp mai. Programme kan siam tam takte kan inbuatsaih ang hua hlawhtling leh si lote hi programme kan siam uluk loh vang a ni chawk. Kan intawhkhawmna hlawhtlin leh hlawhtlin loh chu programme kan duan tantirh laiah hian a innghat thui hle a ni. Miin in a sak dawn chuan engineer-te rawn a a lem nen a neih sa emaw a satu turin a sak tan hmain a sak pum dan tur thleng a rilrua a awm tawh angin programme kan siam laiin kan mitthla-ah a taka kan hman dan tur fiah takin kan hmu lawk thiam tur a ni. Tlachawp taka hun kan hman hian ninawm lamah a kal a, inbuatsaihna tha lo chuan min tihlawhchham nge nge thin a ni. Kan hun hman tur atan chuan eng nge kan mamawh a, engtianga inbuatsaih tur nge tih ngun taka ngaihtuahin kan mamawh tur zawng zawngte ziaka fimkhur tak leh tha taka kan bawhzui thin chuan ka hlawhtling nge nge thin a ni.

Thlirtu awma programme kan siamah Hall-ah a ni emaw Television lama mite lo thlir tur a ni emaw hmuh a nuamin mit a la tur a ni. Eng programme pawh siam ila a hmuhnawm loh chuan a hlawhtling lo a ni mai. Stage a chettlat a ni emaw Video camera hmaah a ni emaw kan chanvo theuhte chu hneh tak leh thiam taka kan tih theih nan inbuatsaihna tha kan mamawh a, inbuatsaih mumal mang lova kan ti a nih chuan ninawmah kan chang mai thin a ni. Mizote hi hlim hmel pu thiam lo tak hnam kan ni em aw? ka ti thin. Kan zaipawl zaite, lamthiam ho lam leh zaithiam ho zaite thleng hian mahni chanvo titha viau si hmuh nuam leh lawi si lo kan tam khawp mai. Kan zai a nih chuan kan ka chauh a zai tur a ni lova kan mitmeng, kut leh ke thlengin kan tan tlantir tur a ni. kan lam a nih pawhin kan kutzungtang hmawr lamin kan lamtir bawk tur a ni. Hlim hmel hian tu pawi mah a sawi lova mi rilru a hneh theih daih zawk avangin chanvo kan tih laiin a tul hunah hlim hmel kan put thiam a tul hle a ni. Mipui hmaa kan ding tawh a nih chuan a tha thei ang ber a cheta mi thinlung hneh tura kan thiamna zawng zawng kan sawm khawm thiam a ngai. Tum hmur chung a lamte, hmelah engmah tilang lova thirtiang dawlh ang maia ding mar ut chunga zaite leh peih loh hmel leh zam hmel lutuka programme kan kaihhruai hian a hmuhnawm lova, a ninawm bawk thin a ni.

2. Chhiat ni a kan chetphungah hian sawi tur tam tak a awm thei awm e. Veng hran khaw hranah tihdan phung inang lo hlek hlek chu awm thin mahse, a bikin thalaite mawhphurhna lam erawh a inang tlangpui a ni. Kan tihtur kan tih loh chhuanlamah ‘tunlaiah chuan mi kan buai tawh a’ kan ti fo thin. Mahse, kan duhzawng kan tihna lamah erawh chhuanlam tur kan haihchham hle thung si thin a nih hi. Thalaite kut bik liau liau heng - Khawhar lenpui, khawhar inriah, thlan laih, zualkoa kal leh thingpui lumahte hian thalaite kan inthlahdah ta hle niin a lang. Midang tihtura kan ngaih theuh chuan tuinnge ti ta ang le? Chhiat nia kan inthlamuana tlawmngai taka kan inpuihbawm thin avang hian Mizo nih hi a nuam thin a ni. Thalai nisi khawhar in kal, Lumen leh thlan laih tum miah lo kan tam ta. Mahni chunga a tlak huna harh chhuah chauh kan tum a nih chuan kan ti dik hauh dawn lo a ni. Chhiatna hi tu chungah pawh thleng thei a nih avangin kan indawmkana kan inthlamuan tel tel hi kan tihmakmawh a ni, Mizo kan ni si a.

3. Biak In hi Mizote chuan kan inhmuhkhawm zinna ber a ni awm e. Kan Pathian biakna hmun a ni a, kan hun hman dan inang vek lo mahse kan chettlat dan tur erawh chu a danglam tam thei vak thung lo a ni. Pathian kan biakna hmun thianghlim a nih avanhg hian inhmeh leh inhmeh lo pawh a tam thei awm e. Mizote hi inchei ngaina leh incheina lamah pawh mahni dinhmun phu lova inchei uar hnam kan ni hial angem? Hnam tin hian kalphung kan nei theuhva mi hnam tih dan leh kan tih dan a inanloh avang maiin a tu zawk zawk pawh dik lo tih ngawt theih a ni lo. Hnampui zawkte chu Biak Inah pawh nise incheina hian a tibuai lem lova, ho taka inthuam chung pawhin an inkhawm mai thin tia a hriaten an sawi thin hi kan hre theuh awm e. Mahse, chu chu kan entawn ve zel a tul em? tih erawh mahni theuhva chhan turin dah ta ila. Mizo rilru atang thlirin Biak In chhungah engtiangin nge inchei thin tur ni ang? Tun dinhmunah chuan Mizo mipui thlirna atang chuan kan neih tawkah mawi hnai leh fai taka inchei thin nise tih hi a la lian ber rih niin a lang. Amaherawhchu, uchuak leh hmuh nuam lo, Biak Ina Pathian chibai buk nena inhmeh lo zet a inchei erawh a mawi lo hle ang. Kan neih ang tawkah a zahawm leh hmuh nuam kan thlir thiam a tul a, pawnfen chhing lutuk leh tight tak leh thawmhnaw rang riai ruai nen a Bazar a kal tur ang maia inchei chunga Biak Ina inkhawm hi tun dinhmunah chuan Mizote rilruin a la pawm meuh lo niin a lang.

Mizo Kristiante hian hunpuiah ruaitheh hi kan uarin kan la ti zel dawn ni pawhin a lang. Kutpui ilote kan ur nasain ruai han theh ngeite hian a tikalhkim ve riau a ni. Amaherawhchu, kan nunphung a changkan ang zelin kan ruaitheh dan pawh kan her rem thiam a pawimawh. Hmanlaiah chuan ‘fatu kut an ten ngai lo’ lo ti thin pawh nise, tunlaiah chuan fatu kut pawh mihring kut, bal ve thei tho a nih avangin fatu lam pawh kan fimkhur lehzual a tul a ni. Mipui vantlang ei tur ruai buatsaih kan nih avangin in lama kan chet thianghlim ang bawka kan chet thianghlim a ngai a, kan phak tawkah tuihnai leh thianghlim taka siam kan tum tur a ni. Ka hmelhriat pakhat Sapram Hotel changkanga eisiam chuan,” Ei siam tui dan ber chu kan thil siam ei turte kha kan thilsiamah kan hmangaih a ni tih kan tilang ang a, uluk tak a duhsakna nena kan siam hian a tui ber thin’ a ti. Ka pawm zawng tak a ni. Ruai fatu pawh ni ila kan thilsiam eitu turte hmangaih tak leh duhsak tak chunga ei tur kan siam a nih phawt chuan a thianghlim ang a, a tui em em dawn a ni.

A tawpna atan chuan Mobile phone chungchang hi ka han sawi tel hram teh ang. Mizoram-ah mobile phone kan hmanna a la rei lo ang huin hmang tangkaitu kan tamin kan nitin nunah a bet tel ve ta tlat mai. Kum 7 liam ta, kum 2004 kum tantir khan kan ramah BSNL ten Mobile phone min chhawp ve chauh a, tunah chuan anni bakah Reliance, Airtel, Aircel, Vodafone, Tata Indicom leh Idea ten bu an rawn khuar ta luih luih mai a ni. India hmarchhak ram kilkhawr tak pawh tunlai thiamna technology hian min rawn luhchilh ve zel a, thil tangkai tak ni mahse, kan hman thiam loh chuan harsatna min thlentu a ni thei thung a ni.

Mobile phone kan hman hian midang tan kan hnawksak dawn em? tih kan ngaihtuah reng a ngai. Mipui zinga ring tak taka tawnga phone hmante a mawi lova, inkawmkhawm nikhuaa mahni phone khala mahni khawvel hran lo din vete hi a mawi lo em em a ni. Biak In lam thleng pawhin mobile phone a nih tlat avangin kan pai lut a, Inkhawm laia a rik bengchhen tak thut avanga mualpho ta pawh kan tam awm e. Biak Inah kan pai lut lo thei lo a nih chuan a ri lova dah emaw tihhlum emaw theihnghilh loh a tul. Inkhawmna urhsun lai taka phone ri hian rilru a la peng a, inkhawm boruak a tibuai thei hial a ni. Kum upa lam deuh zingah mobile phone nei ve si khawih thiam tam lem lo an tam hle a, a ri lo tura kan dah thiam lo a nih chuan pai loh law law mai kha a tha ber a ni, midang kan tihbuai theih avangin. Inkhawm lai a ri ni mai lo, Thusawitu mobile phone lo ri ta thut pawh sawi tur a awm nual a ni, hei hi a mawi lova, pumpelhna kawng kan zawn hram hram a tul a ni. Mi changkang pui pui rorelna leh inkawmkhawmna pawimawhah pawh mobile phone tih rik inthlahrung miah lo an tam khawp mai, rorel laklawh lai leh inkhawm lai pawh ngai pawimawh lo ni awm taka ti ri vak vak leh chhang ta lawng lawng kan tam ta, awmdan mawi zirtir ngai tawh awm lo takte hi mobile phone avangin awmdan mawi kan zir thar leh a ngai ta a ni.

Tin, mobile phone hian a bikin thalaite a tibuaiin an nunphung pawh a thlak danglam hial ta niin a lang. Zirlai tam tak mobile phone vanga an nih tur ang ni ta lo an tam ta. Lehkhazir aia mobile phone khawih ching, tawngkaa sawi ngam loh tur mobile phone hmanga sawi ta zuah zuah kan tam tak avangin kan nitin nun thleng hian a tha lo zawngin min nghawng mek a ni. A hun leh hmunah a nihna ang takin hmang ni ila thil tangkai leh tha tak mai hi a hun leh hmun kan hriat loh thin avangin min timualphotu leh harsatna min thlentu a ni ta fo mai, kan fimkhur tlan a ngai a ni e.

Kan thil sawi tak zawng zawng khaikhawmna atan leh kan ngaihtuahna luah atana ka duh chu thil tha zawk kan ti duh a nih chuan insiamthat kan ngai a, hmasawn tur leh kan tih fo thin thil tha lo leh mawi lo ti lo tura kan danglam ngam a nih chuan kan ram hian hmasawn turin beiseina eng tak a nei a, mitin hian a tha zawnga kan insiamtha duh a nih chuan ram leh khawtlang nuam zawk kan nei thei reng a ni.

KA INPUANNA, Part - II

Thlawhtheihna, a vawikhatna.

Vairama lehkhazira ka awm kum khatna a nih avang nge mi lungleng chi ka ni ve hrim hrim zawk, lunglen namenin ka lung a leng lova. Mahni khua ngeia Masi hman chu ka zantin mumang a ni hawt e. Mahse thiante tumah haw tum an lo awm bawk si lo, Theihai buk hnuaiah steel chair tawngtawl zetah ka thu kun ta lup lup mai. Ka thianpa mangang chuan ka haw theih dan tur min ngaihtuahpuiin Calcutta - Silchar thlawhna tur ticket mi va leipui ta ngawt a, hlim hmel ka pu ve ta!

Pune kan panna kawng hi Guwahati - Bombay direct train a ni si a, Thlawhtheihna-ah ka la chuang reng reng lo. Mahse ka haw chaknain min urthlu ngang a niang, mahni chauh pawha thlawh chu ka huphurh lo teih teih khawp mai. Thiante chuan tihdan tur kalhmang, a lem nen hial min hrilh chiang bawk a buai lo turah ka inngai nghet bur mai a ni. Geetanjali train ngei maiin Bombay atangin Calcutta ka thlen hnu chuan Mizoram House, Old Bullygunge chu ka hmu ve mai a.

Thlawhtheihna ka chuan vawikhatna tur a nih mai bakah Thlawhtheihna tumhmun hi vawikhatmah ka la kal lo. Guwahati Airport hi ral atangin ka hmu tawh a, chu chu ka thlawh teuh ber a ni. Mahse, thianten min hrilh ngun em avang chuan inringtawk tak chuan Calcutta Airport-ah chuan ticket keng vah chungin ka han faifuk lut hlarh hlarh a, Ka bungrua va buktirin boarding ticket ka va la tharh a, hemi chin hi chu ka thiam chiang ngei mai! Ka hriat bak thil a la awm tih erawh ka hre hauh lo. Thiante min hrilh chin a nih avangin boarding ticket neih hnu chuan Thlawhtheihna lo thlen hunah ka chuang ve mai turah ka lo inngai a, thlamuang takin ka thu ta veng veng a. Chutah Kolasib nula pakhat nen kan inbe fuh hlauha kan titi ta reng a. A ni lah chu hmanhmawhna nei niawm tak hian a hawi leh zauh zauh thin, kei erawh chu Thlawhtheihna lo thlen huna chuang mai tur ni a ka inhriat avangin ka la thu nghet viau thung si.

Nakinah chuan le! aurinna atang chuan Silchar lama thlawk turte min rawn kohna hnuhnung ber tur chu an rawn puang ta dum dum a, ka thiannu chhar thar chuan ‘Hawh, chu..kal vat ang’ a ti a, min kai titih ta nghal mai. Tang vak lem lo chuan ka zui ve mai a, security checking a lo ngai chu niin!! Kan tihfel hnu chuan min tlanpui zela duty ho lo awmte chuan ‘In va tlai ve!’ an ti hlawm ni tain ka hria! Kan pahnih chauh chuan bus-ah min phur phei a, Thlawhtheihna-ah chuan min nawr lut ve ta nawk nawk a. Thlawhtheihna chhung awmdan tur hi chu thiante khan min hrilh tawh avangin ka buai zui lem lo. Mahse, thil pakhat min hrilh hmaih!!!- Seat belt!!!! In la inringtawk tak, buai chuang miah lo chuan seat belt chu ka han hreng ve hmak a, hlauhthawn ka nei ta thut! seat belt phelh dan engtin nge? Awi! ka nu! ka phelh thiam ta lo ngei mai! Hmanah ka thianpain ‘Thlawhtheihna seat belt chu hmet rep ila a inhawng mai’ a tih kha ka hrechhuak a, ka hmet, ka piai, ka han sik ang dawn dawn a, a inhawng chuang si lo!! Engtin nge ka tih tak ang le!! Silchar-ah kan han tum ang a, mi an tho sung sung ang a, ka la thu reng dawn sia, chhuanlam tur a vang dawn mang e! Ka mur sung sung a, min hnawh up up a, thlan a tla tan ta! Midang han zawh lah chu tlawmah tak ka la ve bawk si. Ka hawi ka hawi a, Vai pakhatin a seat belt a phelh lai ka hmu fuh hlauh!!! Lalpa, ka him ta, ka lawm e!! A tih dan tur ka thiam takah chuan ka kuai, ka phelh, ka thun leh!! A va nuam tak em!!! Tunah chuan nui sangin tui in tur ka lam thei ta!

Mahni inpuan lam hi a la lang zel dawn a nih hmel, ka che chhe thei ve sia, Part III, IV-te pawh a la awm zel hmel e phur a chhuah zel chuan.

Ka Inpuanna - Part - 1

Chet chhiat a kal tluang!!!

Khuangchawi thla laihawl ni hial tawh mahse kum 2010 zet chu ruahtui a tam ngei mai! Pawnpui sawr ang tluk tluka sur a la chin em avangin Zoram kawng pawhin a sepui tuar rei ta a niang, khawi kipah pawh rulngan pa hnungzang ang zan maia awm chu Alkatra luan meuh pawhin a tlin ta ngang lova, kawngchhak lei hmin lutuk pawhin daltu reng a nei thei tawh lo. Khawi khua pawhtu mai pawh chu motor zahngai ber tan pawh nu ber zing tho fuh lo ang maiin a thum tawk tawk reng ta mai. Hetiang khua-ah, nia, hetiang khua ngeiah hian uih zawn ang maia Zawlkhawpui pan a ngai miau si a leh! A nih nih kan ni mai a niang chu!

Hotu nei ta chu an mi kohna lamah kal loh theih a ni ta lo. Pehhel tumin kan staff pakhat chungah ka tlaktira, mahse ka sa a nuar nge khuanu ruat reng, chawpchilh taka ka kal ngai turin kan staff chuan min hai san ta si! Awi leh! Ka va han peih lo tehreng em! Mahse a kotu an lian si a saphungah pawh kui mai inhuamin chawhma dar 10-a meeting nang hman turin vartianah chhuah zai ka rel ta nge nge a. Thim tham boruak ka zawh loh vang pawh ni lovin hrehawm min tawrhpui turin kan thawhpui pakhat ka man chawt bawk a.

Zing dar 4-ah chuan khua a la thim tha ngei mai! Mahse kei zawng neihthinglung khawnga ka sual chhuah ve vani-an rah ang maia sen tai tek mai chu ka tlawh rum vang vang a, kan chhuak ta. Beisei ang ngeiin Pukpui dai chu a lo diak kawi leh hle mai a, motor lian pui pui an lo tang khup mai bawk si. Motor lian karah kan len theihna zawngin mobile phone, torchlight chhawm ngei mai chuan kan chhun kual a, khup thleng dawn dawn chirh diak kan dai ta mai. Kha mah mah a sehsam! Engtin tin emaw chuan kan inhai chhuak hram a, motor berh bawk a chuangate berh bawk, a vawikhatna chu.

Harsatna lian tham tawk lo chuan zing dar 9:30 ah tal Aizawl thleng hman turin Aihniara speed ngei mai chuan kan rum phei leh ta. Mahse maw! Mausen khaw pelhah chuan hliam kan tawk dawn tih reng kan hre si lo. Hlim taka kan tlan lai chuan, ngai teh, kan hma-ah chuan a Mosia Tuipuisen vuak chah dan ang chiah maiin lei vung a lo inthen phuk mai a, motor a len chuan a tha tho ve kan ti rilru. Mahse kan han bihchian nak chuan kawng lai tak chu keia motor sephung piangsual ang mai a hniam chen chun rep kang vah thei tur khawpin a lo pawng phei ruah mai a, engtin tak kal dawn i maw? Rep tan vah ai chuan tiin awn tei tawi tak maiin, a changtupa rilrua mitthla chungin ka han tlan phei ta a, mahse motor pang lamin eng a chhi ve si lo, a la thim viau bawk si, kawng thlang lam ko engtiangin nge ka hnaih tih pawh hmu thei lovin ka fimkhur phei da da lai tak chuan a ri ta hrawih mai, ka ding a, tlemin insiamrem deuh chungin ka kal leh a ri leh hrawih! Karei maw! Thla sarih leh a chanve chauha upa ka motor duat lai chuan hliampui a tuar ta ngei mai! Hun hi her let leh theih nise ka ti vawng vawng a ni. Engtiang taka hliam na nge a tawh tih pawh ka en ngam lo, ka en ngam hlawl lo! 30kms chuang daih kan tlan hnu Ramlaitui khaw daiah zunram kan thiarin ka en ngam ta chauh a....ka duat lai chuan hliam a lo tuar ngei e, mahse a nih tur ang a ni zo vek tawh si, chet chhiat vawihnihna chu.

‘Khawchhe eng iau uau leh nau tap meng ker kur chuan an daih rei duh’ an tih ang maiin ruah a tla cherh cherh reng nileng thak a. Harsatna tawk tawh lo tura inngaiin, rilru helhkamtu nei reng chung siin kan tlan leh ta vang vang a, kan tluang ta viau e. Aizawl pawh dar 9:30am ah tal chuan thlen theih kan la inbeisei avangin kan speed pawh a sang tha leh lawh viau mai. Mahse, ni e, mahse, Aibawk kan tlan pel chiah chu kawngko leivung thahnem tak mai chuan intithunei fahranin kawng a lo hnawh hmuk mai. Han hmeh zeuha thlawk mai thei kan nih loh avang chuan min dang ta! Duh loh rai an sawi ang maiin kan tum ta bur bur mai! Tihtheih lah kan nei der si lo. Dar 10 meeting nang hman tura hmanhmawh kan ni tih reng an hre si lo. Engtia rei nge min dan dawn tih a hriat loh avangin Aizawl pan tum chuan Aibawk lam hawi lawi siin kan kir leh ta vuah vuah a, pumpui lam hnawh puar ten tawnin kan thawk phei leh ta. Motor haithei chuan rei tawk a beih hnuin chhun dar 12:30 chuan kan chhuak thei ta hlawl mai, a vawithumna chu.

‘Engtik hunah pawh thleng ila bungrua lak tur a awm tho kha Office lamah chuan kan tlang hrim hrim dawn nia’ ti chungin kan thaw phei leh ta fia fia mai. Tluang taka kan kal chuan kan tlai chhe lutuk lovang chu tiin beiseina sang tak kan nei a, mahse, (mahse leh bawk chu!) Muallungthu daiah chuan kawngko a lo hek leh huam mai. Motor haithei bawk chuan thutchilh mahse a rawn tlak belh reng mai bawk si. Hmanhmawh tak chungin darkar dawn chu kan han thu khawmuang leh a. Kan kal theih veleh chuan lukhum eng khum chuan “Chak takin tlan fua rawh u!’ tiin min hui kal a, kawngchhia leh khuar a sawi theih loh, motor dim a ngaihtuah theih bawk loh. Kan kal tlang lai takin a rawn chim leh ang tih hlau chungin Pengleng speed ngei mai chuan kan ri phei ta bur bur mai! Kan chhuak ta, thaw a veng zing mawlh mawlh teh e! A vawilina chu.

Tunah zet zawng Melthum khaw dai leimin pawhin em ema tiin zah a lo ngai ta hlauh a, chawhnu thlang her dar 2:30 vel chuan kan nih ang angin office lamah chuan kan inkhalh thleng hram a, motor chhungah inthlakin ka inhuih thuak thuak a, meeting na hmunah chuan ka tek lut ve ta nawk nawk a. A tlai ber ka ni chiang ngei mai!

Chawl hman kan ni lova, muang thei lah kan ni hek lo. A tuk Inrinni-ah chuan let phei leh ngei kan ngai a, kawng lam pawhin zah a lo ngai ang a khati teh hrep kha chuan kan khawsa tawh lovang chu tiin chhun lai tak chuan kan chhuak phei leh ta a. Amaherawhchu, eng anga nasa zawk nge kan tawn dawn tih reng kan hre si lo. Kal lama min dangtute chu an lo then fel tawh avang chuan kan hlim phei rilru hle a ni. Mahse Thenzawl thlen hma, Sailam peng atanga 5kms velah chuan motor lo in tlar zui mai tih ral atangin kan va hmu a, ngaih tha lem lo tak chuan kan pan phei a, hlauthawn ang ngeiin a mak a mak a tamin kawngchhak lam chu a lo min niin.....Huiha! ninawm leh dawn mang e! Motor bansei chi tan pawh zankhua pawh a paih sen loh tur khawp niin ka hmu a, chawhnu dar 3 a ri tawh bawk si. Nupui fanaute biakpawh kan tum, signal erawh a awm si lo! Signal zawngin kan tlan let leh. Chutah chuan alawm mi(sual) pathum Saitawk, Ku Muanga leh Kawnga kan hmuh tak ni. Anni lah chu engmah an hre der si lo, hlim takin Lallianmawia hla ‘Lungphang reng reng suh aw, ka lo haw thuai dawn’ an rawn tithler duai duai a, an hlim fu lehnghal. Rampalailenga min hmu chu mak an ti kher mai, mahse kei chuan leimin ka kawhhmuh laia an hmel kha hmuh nuam ka ti zawk!

Tl;ai dar 5 velah chuan leihai motor pakhat a lo tlan ta vu vu a, khami tum ang reng a khatiang motor hmuh nuam ka tih kha a la awm lovang. Mizo tlangval zuan zang ang mai chuan a han bung nghal chat a, mahse a rik dan a dik ta lo. A ri tawp chut chut a, a insawi hluk hluk a, a che thei ta reng reng lo, beiseina beidawnthlak tak chu a va ni em! Hetah rampalailengah hian kan riak dawn, kan riak dawn chiang! Aw! engatinge Aizawlah khan kan cham hle hle loh! Inchhir a sawt si lo, let lehna tur a thui tawh bawk si. Phur lo zetin Sialsuk penga Hotel-ah zanriah kil turin Ku Muangate ho nen chuan kan inzui chhuak ta ngawt a. Chhum lah chu kan thinlung zin ang zet chuan duhthusamin a zing lehnghal. Chaw kan ei kham, tihtur a vang mange. Mahse pa remhria Saitawka tawngkam thiamna leh remhriatna zarah Sialsuk dawr nei nula rim tur kan hmu hlauh a, hun rei tak hnuah thingpui sen hang dawmin nula kan rim leh ta! Kan rim chiang a ni. Hemi tuma Ku Muanga kuva ei hnem tum zia kha! Rs 100 man a lei a, a inthiam lo deuh nge ni, tlem azawng min lei chhawntir leh lawi a. Leng hnar ar khuanah ramhnuaia riak tur chuan kan thawk chhuak leh ta them them a, tha a za lo ngei mai. Rem leh rem lovin motorah kan mu a, mumang a tha mawh khawp mai. A tuk zinga mi toothpaste hmansaka ha kan nawh ve nawk nawk hnu dar 8:45am vel chuan kan chhuak thei ta hram, a vawingana chu.

Sunday zing a ni tawh a, Thenzawlah kan inthun puar hnu chuan kan ding leh ta nal nal a, harsatna tawk tawh lo turin duhthu kan sam phei mawlh mawlh bawk a. Duhthusam erawh a thleng dik vek thei lo a ni tih tichiangtu kan tawng leh ta, a va ninawm zozai tak em! Sekhum daiah chuan leiminin duh lo chung chungin min dang leh ta! Ni a sa tha vawl vawl bawk si! Heiha! Huiha! minute 45 zet kan sakuh ser nghah leh ta chawrh chawrh a, kan tlang ve leh ta mial, thaw a veng nawn leh huai bawk, a vawirukna chu.

Taxi pakhat lang tur hmanhmawh em em nen chuan Formula 1 kan khalh ta emaw tih mai tur chuan ramhuai speed ngei maiin kan duk phei leh ta char char a, Sunday chawhnu programme ka neih hre ranin nang hman ngei tur chuan kan thawk phei leh ta. Haulawng kan thleng, Truck lian pui pui a lo ding khup, kan hlauthawng rilru tan, mahse muang thei kan ni lo, kan tlan zel. Mausen khaw thlen hma, ka motor hliam tawhna hmun pelh hnu chuan, kan hmuh chak loh ber mai leimin chu kan hmu leh ta, kawngah a khat hmuk mai si. Aw Lalpa leh! Dawn lamah i kual mai ang u tiin kan let leh a, chulamah pawh chuan kaw tha hreuh tur reng a lo awm si lo. Zotuitlang daiah rinawm takin leimin chuan kawng a lo luah hmuk mai si a, kal tlang reng a lo phal si lo. Motor haithei lo awm lah chu a ke puncture avangin a la che thei der lo zui. Thu a tawp e lumam! Haulawngah let leh a ngai. Chutih lai chuan kan kalpuipa Vawksa hring hawn chuan rim a rawn nei tan a, 2kgs lai a ni si. Vawksa uih rim leh kawng chhia avanga tan chu a inhmeh lo teh e! Engpawhnise, hmanhmawhin awmzia a nei love tiin a uih chhiat zual hmain Vawksa chu kan han rep leh rih a. Kan rep rimtui zawh chuan Lunglei DC hmalakna avangin kawng chu a tlang ta hlauh mai. DC hian keini min ngaih pawimawh vanga Officer thenkhat rawn tir emaw ti a, kan lawm kan hawi champ lai chuan keini ve mai vang a lo ni hauh lo tih kan hmuchhuak leh lawi a. Truck lo ding khup kha buhfai leh oil phur an lo ni a, chung buhfai leh oil tam chuan Lunglei leh khawthlang lam mipui an lo tam tawh si a, tlangtir ngei turin hma a lo la lo ni zawkin, an zarah kan tlang ve ta hlauh zawk a, kan lawm teh e. A vawisarihna chu.

Khuain zah a lo ngai thei hlauh a, em ema min tihpui deuh a ni ngei ang harsatna kan nei zui ta lo. Tichuan Inrinni chhuna Aizawl chhuahsan chuan Lunglei chu Pathianni tlai dar 5 velah TLUANG TAKIN kan thleng ve thei ta, a va lawmawm teh hram em!

A hunlai chuan tum viau vuau mah ila, a hnua han sawi leh chuan kan keh hei hui leh ta lawi si a nih hi!

Chhngtinin Inkawmngeih Kan Mamawh

He thu hi Dt 27th January 2011 zinga tihchhuah tura Radio a ka thusawi a ni.A ngai ngaiin ka han tar chhuak a ni e

Chibai ule. Chhungtinin inkawmngeih kan mamawh - tih thupui pawimawh tak kan ngaihtuah ho dawn a ni a, mahni chhungkaw dinhmun ngaihtuah chunga ngaithla theuh turin ka ngen nghal che u a ni. Chhungkua hi kan inanglo khawp mai a, chhungkua inkawmngeih tak an awm laiin, chhungkua inbe hlei thei lo, ro pawh rel tlang hlei thei pawh an tam awm e. Hnam hrang hrang chhungkaw dinhmun zuk chik a, eng dinhmunah chiah nge an din tlangpui tih rawn sawi chhuah ka tum hran lova, Mizo chhungkaw dinhmun tlangpui ka thlirna zawn atangin kan mamawh leh tih tur pawimawh ni a ka hriatte ka rawn tarlang mai dawn a ni. Chhungkua a mi hrang hrang - Pa, nu leh fate hian mahni zawn theuhah tihtur leh pawimawhna kan nei theuh a, Pathianin min chhungkua min din dan hi a ropui takzet a, inhmangaih tawna in tanpui tawn tur kan nihna hi chiangin zawm theuh ila chhungkaw hlim kan ni mai dawn a lo ni.

Chhungkua kan hlim tlana kan inkawmngeih tlan theihna tur atana hriat tur pawimawhte heti hian i ngaihtuah tlang teh ang u.

1. Communication (inbiakpawhna): Chhungtin hian kal dan phung kan nei theuhva, lawm zawng leh duh loh zawng pawh kan nei theuh a ni. Tin, hmasawnna kawng leh inrelbawlna kawngah pawh fel leh tha zawka kal dan turte sawi hova rel ho thin a pawimawh hle a ni. Chhungkaw member tu emaw ngaihdan chauhva chhungkua a kal chuan midang, ngaihdan nei ve thote kha rahbehin an awm a, chu chuan lungawi lohna a hring thei a ni. Hmanlai Mizo chhungkua-ah chuan Pa berin chawei laiin ro a rel a, chu chu midangin i he lovin an zawm mai thin a, pa ber thu chu thu tawp a ni tawh mai thin. Nu leh fate tan chuan ngaihdan han sawi ve theihna hun pawh a awm thin lo. Hmeichhia lek phei chu an dah hnuaiin ‘Hmeichhe thu thu ni suh, chakai sa sa ni suh’ an ti mai thin. Mipa an lal em em a, Pa ber chuan tawngkam nem leh thluma chhungkua awp lovin bul hmuk hmukin ro a rel mai thin a, nu ber tan pawh a thu zawm mai loh chu tihngaihna dang a awm chuang lo a ni. Heng hun lai hi kan va hmuhpui ve chiah lo nain, hetianga chhungkua an khawsa a nih chuan chhungkua inkawmngeih leh hlim tak an nih hlawm chu a rinawm hran lo a ni.

Ram inrelbawlnaah pawh kalphung tha ber nia lang leh kan hman tlanglawn ber mipui rorelna Democracy ah hian mitinin chanvo kan neihve theihna leh thu leh hla kan auchhuahpui ve theihna hi Democracy hlutna lian berte zing a mi a ni awm e. Mi pakhat rorelna (Dictatorship) ah chuan mipuiin chanvo leh thu leh hla an nei ve thei lova, roreltu thu chu thutawp a nih mai thin avangin mipui mimir an hlim thei thin lo. Neitu nihna rilru leh mimal hlutna a awm loh chuan ramin hma a sawn thei lova, helna rilru an pu mai thin a ni. Hetiang bawk hian chhungkua-ah pawh a naupang ber pawhin ngaihdan a sawi ve theih a, kan inngaihthlak sak tawn thei a nih chuan member tinin neitu nihna rilru kan pu theuh dawn a ni. Hei hian tu thusawi pawh zawm zel tur a ni tih lam erawh chu a kawk lo. Chhungkaw inrelbawlna chungchangah ngaihdan hrang hrang sawi hova inpawh tlang taka ngaihtuah ho a pawimawhna lam zawk a ni.Pa berin pa ber a nihna anga a nupui fanauten a thu a kawi a ngila an zawm a phut ngawt a nih chuan a dik ber lovang. Nu ngaihdan a that zawk chang a awm ang a, naupang lam mila thu tihthluk a tul chang a awm bawk ang.

‘Thaibawih’ tih tawngkam hi chhungkua hma min sawntir thei lotu lian tak pakhat a ni thei bawk. Hmanlai Mizo pa anga ‘nu-i i bai chhuan a liam e’ tih thlarauin min la man tlat chhung chuan chhungkaw inkawmngeih nih chu kan hlat khawp ang le. Chhungkuaa mahni zahawmna theuh humhim chunga kan inpuih tlan leh kan theihna zawn theuhva inphuttawn lova kan thawh tlan hian kan hlim mai dawn a ni.Thaibawih nih hlauh vanga nupui fanau thu leh hla ngaihthlak sak duh lova, pa ber nihna inhre fahrana Savawm hliam ang maia kan rum dur dur chhung chuan Kristian chhungkua, chhungkaw hlim tak nih chu thil har tak a ni ngei ang. Inpawh tlang taka thu chhia tha rel ho thei chhungkua kan nih a tul a ni. Ka hmelhriat chhungkaw pakhat inkawmngeih deuh mai an awm a, engkim an inhre pawh tawna, an fate ngaihzawng lamin an hriatpui vek a ni. An fanu pakhat chuan,” Kan nu leh pate kan hrilh ngam loh tur thil chu kan ti lo mai thin” a ti. Hei hian thu tam tak a sawiin ka hria. An chhungkua an inpawha, engkim an sawi tlang thin a, chhungkaw hlim tak an ni reng a ni.

2. Chhungkaw dinhmun hriat tlan: Hnam dangte dinhmun kan thlir hran lovang. Mizote hi mahni chhungkaw dinhmun phu lohva inchei leh lan mawi tum kan ni mai em aw ka ti thin. Mamawh em em lem loh nawmchenna lam (luxury) hian kan rilru hi a luah nasa hlein ka hria. Midangte hmuha lan mawi kan duhna hian kan chhungkaw dinhmun min thlirtir hlei thei lo thin a, hausa zawkte dinhmun thlirin anmahni tluk a inlantir kan tumna hian lemchang nunah min hruai luta, chhungkuain a tuar thei hle a ni. Mahni dinhmun ngaihtuah lovin midang neih ang kan awt a, kan phak hauh loh pawh puk chawp talin neih dan kan ngaihtuah ruai zel zawng a nih hi. Thalai lamin nise a chhuak thar leh tha, man to tak takin infam kan tum a, chawhmeh tuihnai pawh ei pha mang lovin kan rualawhnain min lem zo thin. Hetiang a nih avang hian chhungkaw member tinin kan chhungkaw dinhmun, kan sum lakluh dan leh mamawha kan hmanral tur zat thlengin kan hriat tlan a tul takzet a ni. Naupang leh thalai lamin nu leh pate chuan khawl tha im em tura ngaiin an duh leh awh zawng apiang an sawi phawng phawng a, an ngen tlut tlut a, nu leh pa lamin chu chu an lo hahpui em em thung si a, chhungkuain a tuar lo thei thin lo a ni.

Naupang lam thlengin thlakhata kan sum lakluh zat leh ei leh in leh chhungkaw mamawh a kan hmanral ngei ngei tur zat thlengin hre tlang ila, chuta la bang chin chuan engnge a tih theih kan hriat tlan chuan harsatna zualpui chu a ziaawm ngei ang. Heng kan hriat tlan thin loh avangin mahni neih phu lova khawsak kan tum a, chhungkuain a tuar a, kan hlim tlang thei thin lo a ni.

3. Chhungkaw tana hunawl siam: Tunlai khawvelah chuan mihring kan buai tawh a, hmasawn kan duhna leh kan hnain min phuar a, chhungkua pawh inbe tha hman lovin tihtur leh tihtur hlirin min hualvel a, chhungkaw bilin hun thawl pawh kan nei hlei thei lo a nih hi. Mahni hna bil mai bakah Kohhran leh khawtlanga kan mawhphurhnain min phuar a, mahni chhungkua pawh ngaihtuah hman mang lovin chawlhkar khata ni 7 chhung hi kan buai em em ringawt mai a ni. Kan hunawl neih ve chhunah lah a thenin Television lam an bel a, a thenin computer leh mobile phone ngawt an kawm a, a then sekrek hnaah an lo buai ve em em mai bawk a. Inkawm tlan leh titi hona boruak pawh awm lovin mahni seh seh mual hranah tiin kan khawsa vel mai mai thin. Chhungkua hi pakhat chauh kan nei a, u leh nau, fate leh nu leh pa pawh midang kan nei chuang lo a ni tih hriain, mahni chhungkua theuhah chhungkaw nihna vawnghima inngaihventawn hi kan tihtur pawimawh tak a ni.

Chhungkaw tan hunawl insiam tum ta ila, titi ho, infiam leh zai ho thleng pawhin kan inkawmngeihna hmanrua a nih chuan tih tum hram hram ta ila. Infiamna hmanrua hrang hrangte pawh inkawmngeihna hmanrua atan kan hmang a nih chuan a tha em em a ni. Hun thawlah hmun danga len vah hote, huan lo ram fan hote leh khawi hmunah emaw zanriah kilho tura chhuahte, intihlim paha lui kal leh ram kal thlengin chhungkaw hlimna atan kan hmang thei vek a ni. Mahni inchhungah, a hmun ngai rengah englai pawha inkhungkhawm reng tura in beisei ngawt chi a ni lo. Chhungkuaa thiltih tlan kan zir thiam hunah chuan kan hriat loh hlanin chhungkaw inkawmngeih tak kan ni ang a, kan inngai tawn em em dawn a ni. Kan chhungkaw boruak a nawm loh chuan naupang lamin khawi hmunah emaw nawmna an zawng ngei ngei dawn a ni. Chutah chuan tawn tha lo tak tak pawh an va tawng thei, nu leh pa hmuh phak loh chinah chuan fel taka invawn reng chu a harsat chin a thleng ngei ngei dawn a ni. Pawn lama hlimna aia nuam leh hlimawm inchhungkhurah kan siam theih chuan chin dan tha lo leh nun sual hi inchhungkhura kan chhar a nih hlawm si loh avangin chung lakah chuan kan him tlang thei dawn a ni.Tu nu leh pa mahin an fate sual tur leh rui turin an thlem dawn si lova.

Nu leh pain buai reng renga hun an hmana an inchhuah chhawk zut a nih chuan an uap lovin inlamah an fate an lo awm dawn tihna a ni a, nu leh pa awm loh laiin an hlimna tur an lo zawng ve mai dawn a ni tih a chiang reng mai. Fate leh chhungkaw tan hun chep tak karah pawh hunawl insiam tum tlang ila, chu chu a tha thei ang bera hman tumin chhungkaw tan serh hran kan zir a tul takzet a ni.

Tin, Mizote hi in lenpawh dual dual chi kan ni a, a nawm pawh a nuam viau a, thenawm khawveng pawh kan inpawh thei khawp mai. Mahse hei hian a tha lo zawngin nghawng a nei ve thei tho. Inleng ngaihsak loh thu a awm si lo, chhungkua a hlim tlanga hun kan hman tur pawh inleng, tihtur nei hran lem lova lenglut satliahte avangin kan hloh phah thei a, chhungkaw tan hun kan neih loh phah thei hial a ni. Heti lamah pawh hian kan insum tlan deuh a tul awm mang e. Mi chhungkua ka tibuai dawn em tih ngaihtuah chunga inlenpawh kan zir a hun tawh viau lo maw?

4. Naupang/fate ngaihsak: Mizote hi naupang ngaihsak lo ber hnam kan ni mai angem? ‘Naupang leh haite chu ren tur an ni lo, an piang leh zel’ ti thin hnam Mizote zingah hian naupangte hi ‘sabebuh’ chauh kan hlui rei ta viau lawm ni le? An chanvo ve tur ngawih ngawih pawh chantir phal lovin ‘uite rim in nam’ ‘ min tichangel hmun’ kan tih zel chuan engthawl taka an awm ve theihna hmun an zawng ve mai dawn a ni. Naupangten engthawl tak leh hlim taka an chanvo dik tak an chan ve theihna hmun chhungkua kan din a pawimawh hle a ni. An tana tha leh tha lo thliar thiam chunga an mamawh phuhru thei tura tan kan lak a tul. Nu leh pa thuhnuaia an awma an thu an zawm theih lai hian zirtirna tha kan peka inchhungkhur nuam ti thei tura kan siam a ngai takzet a ni.

Khawvel inher danglam zelah hian nu leh pa khawvel leh naupang khawvel a inang lova, tuina zawng pawh a inang hek lo. Chuvangin an tui zawng hriatpui tumin zir peih ila, kawng dika hruai thei turin tanlak i tum thar leh teh ang u. Inchhungkhura hlimna an hmuh theih nan siam that ngai kan siam that hi tih makmawh a ni ta e. Chutiang a nih loh chuan mahni khawvel hran theuhah khawsain tumah inkawmngeih hlei thei si lovin chhungkaw khat ni lovin in khata cheng ho satliah maiah kan chhuak palh ang e.

Chhungkaw inkawmngeih tak ni tur chuan chhungkaw member tin hian mawhphurhna kan nei vek a, chu chu mahni zawn theuhah tihhlawhtlin ngei kan tum a ngai a ni. Kan mawhphurhna theuhte chu a tlangpui chauh tak takin han chhui leh zawr zawr ta ila.

1. Pa mawhphurhna: Chhungkua-ah dinhmun pawimawh bera ding kan awm chuang lo nain pa ber ko erawh a rit hle thung a ni. Pa chuan inchhungkhur enkawl thei turin tan a lak a tul a, a thlazar hnuaiah a nupui fanau an himin an hlim thei tur a ni. Ei leh bar dapna kawngah pawh mawhphurtu ber a ni lo thei lova, inchhungkhur rorelna pawh a kaihruai thei ngei tur a ni. A mawhphurhna pawh la hlei thei lo turin nupui a neih a, chhungkua a din ve ngawt chuan chhungkaw ngaihtuahawm tak a ni ngei dawn a ni. Dam loh hrisel lohna leh vanduaina chu kan sawi phak rual a ni lova, dam tha pangngai, harsatna em em nei lo pa chuan a mawhphurhna la thei turin tan a lak a ngai a ni.

Tunlaiah Pa dinhmun luah tlak lo khawp a khawsa duk dak lo Pa an tam ta hle mai. Thatchhiatna avangte leh ruihtheih thil avangte a chhungkaw uaptu ni lova tidarhtu zawk pa an tam ta. Nupui fanauten an innghahna leh an kulhpui ni tur si hi, nu zawkin chhungkua a enkawl ngai khawp dinhmuna ding an tam ta hle a ni. Hei hi a pawi takzet a ni. Chhungkua a nghawng a, naupang thanglian zel a nghawng a, chhungkaw hlim lohna chuan khawtlang leh ram thlengin a nghawng thei a ni. Pa ber chu nu tan innghahna tlak, fate tana entawntlak (hero) a nih ngei a ngai a ni. Nupui fanau a uap lum ang a, chhungkuaah inkawmngeihna boruak tha a siam a tul a ni. Pa luahlum loh chhungkua chu a zahawm tak tak thei lo.

Thaibawih nih hlauhna thlarauin a man phak lohah nupui fanaute thu ngaithla thiam mi a nih a ngai a, Hmeichhe thu a nih vang ngawtin nupuite thu a paihthlak zel chuan an inkar a zau tial tial dawn a ni. Pa a nihna pawn lama tilang thiamin, hmangaihnain chhungkua a thuikhawm thiam tur a ni.

2. Nu mawhphurhna: Hmeichhiate dinhmun chawisan lam ngaihtuahna a lian chho ta hle mai a, a tha e, chhungkaw kalphung nawr chhe hial khawpin hma kan la mai ang tih erawh ka hlau hlel love. Hmeichhiate chawikanna ka do tihna erawh a ni lo. Mitin hian mahni tih awm zawng leh mawhphurhna bik kan nei tih erawh hi chu ka pawm dan a ni. Evangelist ropui tak Billy Graham nupui Ruth Graham hian,” Ka pasal rawngbawla a chhuah laia Pathian thua kan fate ka lo enkawl a, inchhungkhur ka lo vawn hian ka pasal rawngbawlna ang tluk bawkin rawng ka bawl a ni” a ti a, a pawmawm hle a ni. Inchhungkhur hrechiang bertu leh vawng fel bertu chu nu a ni a, a dinhmun hi a pawimawh hle a ni. Hmangaihnaa chhungkua thuikhawm thiam ber chu nu a ni a, nu fing awmna chhungkua chu chhungkaw hlim an ni ngei ang. Nu hmangaihna aia nasa hmangaihna hi a awm lo an ti hial thin reng a ni. DL. Moody chuan,” Khawvela nu zawng zawng hi ka nu ang hi ni vek se chuan Tanin awm hi a tul lovang” a ti hial reng a ni. Pasal fanau enkawlna kawnga a mawhphurhna hi a sangin chhungkaw hlim leh hlim loh pawh a kutah hian a awm thui hle a ni.

Amaherawhchu, pa ber aia nuin lansarh a tum tlat chuan chhungkaw rorelna a buai a, pa ber awm laia nuin rorelna fawng a vawn tlat chuan chhungkua a kal dik hlei thei thin lo a ni. ‘Pa hlawhtlinna phenah nu a awm’ an ti thin a, nu fing chuan an pasalte an tilangsar thiamin an fel lohnaah an tuam mawi thin a ni. Pa ber a thaibawih viau chuan nu mualphona a ni. Loh theih lohna avanga nuin chhungkuaa pa dinhmun a chan hial a ngaihna lam ka sawi lova, chhungkaw awm dan pangngai chungchang ka sawi zawk a ni. Nu berin hlim taka chhungkua a vawn tlat chuan chhungkaw hlim a hring chhuak lo thei lo a ni.

3. Naupang/fate mawhphurhna: Ephesi 6:1 thu “ Naupangte u, Lalpa-ah chuan, in nu leh pate thu zawm rawh u” tih hi thu lar tak a ni a, Thufingte 10:1 thu “Fapa fingin pa lawm a siam a, fapa a erawh chu nu rihna a ni” tih thu hi kan hre viau bawk ang chu. Chhungkua a fate nungchang hian chhungkaw hlim leh hlim lohna a hril thui hle a ni. Nu leh pate laka thuruk an ngah poh leh an hlatsan thui tihna a ni a, an harsatna leh ngaihven zawngte nu leh pa hnena an thlen thin a pawimawh a ni. Inchhung aia pawn lamin a hip nasat tawh chuan chhungkua an hlim lo tan tihna a ni a, chuvangin inchhung ngainat tum hram hram a tul hle a ni. Hei hi naupang zual tan mai ni lovin thalai nula tlangval ni tawh tan pawh hriat a tul khawp mai.

Khawvel hmasawnna hrang hrangin min rawn thleng phak ve zel a, a tha lo lam kawng pawh a inhawng zau ve tial tial bawk a. Incheina leh nunphung thlengin a danglam zel bawk a ni. Mahse mahni chhungkaw mila kan khawsaka kan inchei thiam a tul. Thalai tam tak mahni chhungkaw phu lova incheite hian chhungkua an timawi hauh lova an timualpho zawk a ni. Nawmchenna lamin kan rilru a pawt nasa a, kan mamawh zawng ni hauh lo leh chhungkuain a tlin loh thlengin neih tumin nu leh pa kar kar kan tam ta hle a ni. Nu leh pa lu a hai a, chhungkaw inrelbawlna a buai zo thin a ni. Naupang leh thalai lam hian kan chhungkaw phak chin kan thlir thiam a, kan lo chhut ve a ngai a, kan chhungkaw sum lakluh leh hmanralna inbuktawk lo lutuk tur thlenga khawsak kan chin loh hram a tha a ni. Nu leh pate nena inkawmhlimna lam ngaihtuah hram a tul a, an thu kan zawm thiam a pawimawh em em a ni. Nu leh paten min hriatpui kan duh loh chin hi chu a him tawh lo a ni tih kan hriat a that rualin nu leh pate engkim kan sawipui thiam a tul a ni. Ngaihzawng lam thlengin sawipuia, kan tana tha leh tha lo min thliarpui tura kan hnaih a ngai a ni.

Tunlaiah ruihhlo leh thawmhnaw man to leh changkangin dinhmun sangah min hlangkai nia ngaihna a lian hle a, mahse hei hi setana thang hlauhawm tak a ni. Hei hian chhungkuaah hlim lohna a thlena nu leh pate ritphurh kan belhchhah sauh mai zawk a ni. Mahni nihna anga lang ngam thalaite hian fak an hlawh tawh zawk a, tumruh taka taima taka mahni hma tawn ngar ngartute hian a tawpah hlawhtlinna leh hlimna an chang nge nge thin a ni. Chhungkuaa kawmngeih leh khawingam ngai berte hian kan mawhphurhna kan hriatchian a tul a, chhungkaw hlimna kawng zawh tura mahni kan inthunun a pawimawh takzet a ni.

Khawtlang leh ram hmasawnna innghahna bul ber chu chhungkua a nih tlat avang hian chhungkaw hlim chuan khawtlang nuam a siam lo thei lova, khawtlang boruak a nawm phawt chuan ramin hma a sawn ngei ngei thin a ni. Kan ram leh khawtlang a lo nawm a, a lo than zel theih nan chhungkaw inkawmngeih, chhungkaw hlim nih i tum zel ang u.

Ka lawm e.