Thursday, January 22, 2026

HLAUH NGE HMANGAIH?

 


Renaissance literature an tiha ziaktu ropui zinga sawi hmaih theih hauh loh chu Italian ziaktu ropui Niccolo Machiavelli kha a ni. Ani bakah hian ziaktu ropui dang pawh an intlar \hup a, chung mite chu - Dante, Petrach, Shakespeare, Christopher Marlowe, Miguel de Cervantes, Francois Rabelais-te ho kha a lar zual chu an ni awm e. Modern political phylosophy hmasa berte zingah chuan Machiavelli ziak ‘The Prince’ (1513)  kha sawi hmaih theih a ni lo. ‘The Prince’ hi Latin version-ah chuan ‘De Principatibus’ tih a ni a, heta a thu laimu (main theme) chu ‘politics-a ropuina chang tur chuan mihring nunze pela khawsak a ngaih chang a awm \hin’ tih a ni.

Machiavelli thu sawi lar tak, an sawi chhawn \hin chu, “A pahniha i neih theih dawn loh chuan hmangaih aiin hlauh nih a \ha zawk (It is better to be feared than to be loved, if you cannot be both),” tih kha a ni. Thiamna leh finna lama Italy ram harh thar hun lai (Italian renaissance) kha a ni. Machiavelli ngaih dan chuan, ram mipuite hi rinawm viauin lang \hin mah se, an tana hlawkna tur a awm chuan ram hmangaihna chuan a chelh nghet reng lo \hin; chuvangin, hremnain a zui \hin avangin roreltu hlauhna hian mipui a thunun zawk nia hriain, roreltu tan chuan mipuite hmangaih leh hlauh a nih kawp theih loh chuan hlauh nih kha a thlanawm zawk a ti a ni. Chutih lai erawh chuan, mipuiin an lo hlau a nih pawhin huat ni lo tura fimkhur turin roreltute chu a chah mawlh mawlh thung a, huat nihna chuan thil pawi tak a thlen thei si a ni.

Machiavelli thu sawi hi, a sawi chhan leh a nihna tak man fuh lo tan chuan a hrilh fiah fuh loh theih viau dawn niin a lang. Roreltute chu mipuiten hlau mah se, roreltu nunr^wng (tyrant) an ni tur a ni lo va, mite zah ni tura invawngin, huat ni lo tura fimkhur tur leh mite hmangaihnaa innghat ringawt lo tura a duhna a ni.

Hmangaih leh hlauh nih hi kawp thei lo ta ila a eng zawk nge kan thlan ang? Hmangaih nih nge hlauh nih? Kan ni tin nunah chuan mite hlauh leh \ihkhai nihna chuan a hlawh chhuah chu - rin lohna, a ruka huatna, inlaichinna \ha lo, mite nel loh, ldt a ni ngei ang. Chuvangin, mite hmangaih leh duhsak nih chu mi tam ber thlan tur niin a lang.

Hruaitu dinhmun chelhtute tan erawh chuan ngaihtuah chian deuh a ngai thei ang. Hlauh nih kan duh loh pawhin miin an thil dik loh tih sawhkhawk erawh an hlauh a ngai ngei ang le. Chak lo ni lova lainatna nei zawkin, hruai kawih theih ni lova biak pawh theih ni zawkin, ngaih dan \ha leh nghet tak neia mi dangte thawhpui thiam a pawimawh tak zet a ni. Hruaitu \ha tan chuan mi hlauh nih ngawt ai chuan mite zah leh ngainat, rinawm taka a thu zawm ngeina tura zahawm nihna kha thlan ber tur zawk a ni ang.

Mi dangin min hlau se tih duhna kan neih chhan ber nia lang chu - mahni inrin tawk lohna, eng dang sawi lovin miin kan thu zawm hmiah se tih duhna leh hlauh nihna hi chakna em maw tih vang a ni ber awm e. Miin min hlau a nih chuan pawn langah kan thu an zawm a ni thei a, min rin tawk vanga min zui ni lovin min zui loh theih loh vang zawka min zui pawh a ni thei bawk. Machiavelli thu sawi bulthum a\anga kan thlir pawhin, ram roreltu ni lo tan chuan mite hlauh ni lovin mite rin ngam, hmangaih, zah leh ngainat nih chu a thlanawm hle a ni.

Lunglei lo indin chhoh dan

 Lunglei history hi hmuh tur a tam lo hle mai a, history ziaktute pawh hian an ziak meuh lo hlawm a nih hmel e. Kan hriat theih chinah chuan Khawnglung lal |huama leh a fate Vansanga leh Laltawna te khan an khua r<n a nih avangin an tl^nsana Lungleiah an l<t ta a. Vansanga hun lai hian Lunglei chu in 500 khua zet a ni a, an elpui ber, Lunglei thlang lawka awm, Lalngura Sailo khua Thehlep pawh in 500 khuaa inchh^l tho an ni. Hetih hun lai hian Lunglei leh Thehlep hi an int>r t^wk hle mai a, Lunglei pasal\haten sai ram chhuah an uarin an sai kah \hin chu chhuan pawh an chhuang hle. Thehlep pasal\hate erawh, an lal Lalngura Sailo kha pasal\ha a lo ni bawk nen, an sakei kah tam an chhuang hle bawk a. Hetia an inel viau k^rah hian Lunglei pasal\ha hotu ber leh an t^wlr>l ber Pachuaia Khiangte erawh a hming a langs^rin tluk loh rim a nam hle a ni awm e.

Vansangan Lunglei a \hut lai tho (1860) hian Chhipphir lal Tlutpawrha chu a fapa Seipuia’n Zopuiah a kaipui a, chutah chuan a thi ta nghe nghe a. Tin, Thangluah lal Rothangpuia chuan Lungsen leh Sirte tlangdung a awp a, phai runin a che na \hin hle. Lunglei a\anga an p>m chhuah leh hnu hian Vansanga’n Lungmawi a zuan a, Laltawna’n a pa |huama chu Saza-ah a kaipui thung a, chutah chuan Lal\huama chu a thi ta nghe nghe.