Thursday, January 22, 2026

Lunglei lo indin chhoh dan

 Lunglei history hi hmuh tur a tam lo hle mai a, history ziaktute pawh hian an ziak meuh lo hlawm a nih hmel e. Kan hriat theih chinah chuan Khawnglung lal |huama leh a fate Vansanga leh Laltawna te khan an khua r<n a nih avangin an tl^nsana Lungleiah an l<t ta a. Vansanga hun lai hian Lunglei chu in 500 khua zet a ni a, an elpui ber, Lunglei thlang lawka awm, Lalngura Sailo khua Thehlep pawh in 500 khuaa inchh^l tho an ni. Hetih hun lai hian Lunglei leh Thehlep hi an int>r t^wk hle mai a, Lunglei pasal\haten sai ram chhuah an uarin an sai kah \hin chu chhuan pawh an chhuang hle. Thehlep pasal\hate erawh, an lal Lalngura Sailo kha pasal\ha a lo ni bawk nen, an sakei kah tam an chhuang hle bawk a. Hetia an inel viau k^rah hian Lunglei pasal\ha hotu ber leh an t^wlr>l ber Pachuaia Khiangte erawh a hming a langs^rin tluk loh rim a nam hle a ni awm e.

Vansangan Lunglei a \hut lai tho (1860) hian Chhipphir lal Tlutpawrha chu a fapa Seipuia’n Zopuiah a kaipui a, chutah chuan a thi ta nghe nghe a. Tin, Thangluah lal Rothangpuia chuan Lungsen leh Sirte tlangdung a awp a, phai runin a che na \hin hle. Lunglei a\anga an p>m chhuah leh hnu hian Vansanga’n Lungmawi a zuan a, Laltawna’n a pa |huama chu Saza-ah a kaipui thung a, chutah chuan Lal\huama chu a thi ta nghe nghe.

Khaw upat zawng kan chhiar hian mei mit lova a din \an ni a\angin chhiar \hin a ni a. Lunglei pawh hi Vansanga’n a \hut a\ang chuan chhiar ila a upa hle tawh ang. Mahse, Vansanga’n Lungmawia a p>msan hnu hian Lunglei chu a ruak leh tlat si avangin a upat zawng chhiar nan hman theih a ni si lo va. Chuvangin, British-hovin min rawn chenchilh a\anga kan chhiar mai a ngai ta a ni.

Vai len vawi khatna hnua Mizo lalten British ram awp chinah hriam a lek zui leh t^k viau avang leh February ni 3, 1888-a Hausata te unauvin tl^ngs^m (survey) Sap, Lt John Stewart leh a hote lo beiin Lt Stewart, Lance Corporal Mc Cormick, Pvt Owens bakah Gurkhali sipai pakhat thata an lu an l^k avangin British sawrkar a thinrim tak zet a, phuba l^k ngei tumin ruahmanna an siam ta rup rup mai a ni. December ni 19, 1888-ah Lushai Hills-a sipai rual tirh luh chu an rel thlu ta a ni. Government letter No. 65-L,, dated Fort William, 6th February 1889-in a t^r lan angin, vai len vawi hnihna, chhim vai lian hian tum lian tak pathum an nei a, ch<ngte chu:         (1) Shendu (Pawih) ram lam pana kawngpui sial. (Saphovin Shendu an tih hian Pawih leh Lakher hnamte sawi nan an hman pawlh nawk nawk a, a hnuah erawh Shendu chu Lakher hnam k^wk bik deuha hman a ni. Hemi \um erawh hi chuan Pawih lal, Zahuata leh Hausata te unau an tum bik avangin Shendu tih hi Pawih hnam sawi nan an hmang niin a lang. CL)

                        (2) Lt. John Stewart leh a hote thahnaa a khaipa Zahuata leh Hausata hrem.

                        (3) Nipuia luah ngheh atana sipai hmun nghet din.

February ni 6, 1889-a thup>k hi February ni 28, 1889 kha rawn belhchhah leh a ni a (telegram No. 1146-A., dated Staff Office, Fort William, 27th February 1889), thirhrui hmanga rawn hriattirna chu March ni 3, 1889 khan hmuh a ni. Kulh (post) din chu ngai pawimawh hmasa ber tur leh thla sarih (7) chhung atana ei leh in chh>k kh^wl bawk tura hriattirna a ni. A \ul ngang a nih loh chuan ralthuam cheleka inbeihna pawh pumpelh hram tur a ni bawk. He thup>k v>k hi March ni 11, 1889 khan belhchhah leh niin, Hausata khua beih phalna an rawn pe ta a. Col Tregear leh a hote, laipui pakhat leh rifle keng sipai 300 rual nen Hausata khua bei turin March ni 15, 1889-ah chhuakin, Hausata khua an lak hnuah March ni 25, 1889-ah Lungleiah an let leh ta a ni.

Heng an thil tumte tihlawhtling turin Tlabung atangin ‘Lushai Expeditionary Force’ tia vuahte chu an rawn thawk chho ta a. Colonel Vincent Tregear (a hnu lawkah General a kai) hovin sipai 1100 leh puakphur 2500 (Chakma leh Bengali) b^kah laipui 2 leh sai 38 nen an rawn thawk chho ta mup mup mai a. January ni 11, 1889-ah sipai rual hmasa ber 2nd Bengal Infantry-ten Tlabung an rawn thleng a; laipui 2 nen Bombay Mountain Battery chu January ni 22-ah lo thlengin, January ni 28, 1889-ah 4th Madras Pioneers an rawn thleng a, a hnung berah 2, 2nd Gurkha Regiment chu February ni 15, 1889-ah an rawn thleng ve ta a ni.  Mr Layall chu Political Officer niin, G.A.S Bedford leh C.S Murray chu Asst Political Officer an ni a, Captain J. Shakespeare (Tarmita) chu Intelligence Officer a ni bawk. G.A.S Bedford hi a hriselna a \hat t^k loh avangin Leutenant Governor ruahman angin Asst Political Officer hna zawng zawng chu C.S Murray kutah hlan a ni.

January ni 12, 1889-ah Tlabung a\ang chuan Sai kal theih tura zauvin (feet 4 – 6) kawngpui sial hna an rawn thawk \an ta a, Chakma puakphur (kuli)-ho chuan an kawng laihna tura thing leh maute chu kit zelin Bengali-hovin kawng laiin an rawn zui bawk a. Heng vai liante hian awm ngheha Mizote chu awp beh an tum avangin kawng sial, khawsakna tur camp siam leh inhum himna tur kulh sak ngai pawimawh hmasain, Mizoten an rawn bei hmasa a nih ngawt loh chuan bei hmasa lo tura hriattir an ni. An kalkawngah hian hetiang hian camp an rawn siam zel a, a hlat zawng hi Tlabung a\anga teh zel a ni.

Camp 1-na: Thlantlang (Hills Basha), Tlabung atang hian khawchhak lam panin an kal a, an camp hmasa ber hi mel 4½ a hlaa awm a ni.

Camp 2-na: Tuichawng lui, mel 9 a hla a ni.

Camp 3-na: Pioneer camp, mel 13 a hla a ni.

Camp 4-na: Lungsen (Mills Basha), mel 14½ a hla a ni.

Camp 5-na: Phairuang lui, mel 25 a hla a ni a, heta \ang hian vei len hmasa 1871-72 a sipaiho kalna hr<lah Sailungrek lui thlengin kawng an sial.

Camp 6-na: Sailungrek lui, mel 29 a hla a ni. Heta tanga Camp below Lunglei thleng hian kawng hi an laih zau belh hret bawk.

Camp 7-na: Camp Lungleh (Camp below Lunglei), mel 36 a hla a ni. Heta \ang hian Fort Lunglei thleng chu Zo kawng zawhin chho zawngin a kal a, a kawng pawh a tha a, sai tan a awih deuh hlek nain tlema chei \hat deuh a nih phei chuan rin zui zel tl^k tur a ni.

Camp 8-na: Fort Lungleh, mel 41 a hla a ni a, March ni 11 1889-ah lai thlengin, hei hi Mizorama kawngpui hmasa ber a ni.

Tlabung a\anga kawng an rawn laih hian lung hmun tak tak a awm meuh lo va, lungral pawh an hmang tam em em lo; bawngtuthlawh, suahdur leh thirtiang an hmang tam ber a ni. Tin, lei \ha hmun a tam a, ruah sur leh dai tla avangin kawng a n^l em em mai a, sai tan pawh kal a har fo reng a ni. Chu vang chuan an tih dan an thl^k hret a, daiin kawng a far ph^k loh tawk turin kawng sir tuak chu an sam fai chho ta zel a, chu chuan kal pawh a tinuam ta viau a ni.

Chhim vai lian sipaite hian an thil tum pathumte zinga pakhat, Zahuata leh Hausatate tuk tlawm a, kawngpui sial zel an tumna kawngah mi pawimawh pahnih an awm a, chung mite chu Seipuia leh Vandulate an ni. Lal Vandula erawh a upain a chak lo tawh hle. January ni 23, 1889-ah CS Murray leh Capt Shakespear-te chu sipai tlem t> leh signaller 4 hruaiin Seipuia khua an pan a, ni 3 leh a chawhma an ch^m. Kawng awm dan tur leh Hausatate beih dan tur chungchang an sawipui a. Sipai inkulh nan (advance post) Seipuia khua bakah Bualpui leh Lunglei hi an ruahman l^wk r>ng a ni. Lal Seipuia hian Hausata-teho beih dan tur leh anni pawh an tangkai theih viau tur thu te, Sapho chuan an hlau a nih chuan an hlauh ve loh thute thleng pawhin a lo sawipui tawh \hin a. Chu vang chuan, a s^rhu lai ni tawh lo, tun ang tlai khawhnua Hausatate beih chu a lo tuipui peih vak tawh lo nain \ha takin a lo dawngsawng tho a.

Vai lian hotupa Col Tregear chuan CS Murray, Walker leh Capt Browne-te chu February ni 17, 1889-ah tir chhuak lehin Seipuia nen inremna tha tak an siam hnuah sipai 50 hruaiin Murray leh Walker-te chuan Vandula khua an pan a, Capt Browne leh a hote chuan Bualpui an pan thung. Colonel JC Ardagh, Private Secterary to Viceroy-in January ni 29, 1892-a Secretary to the Govt of India hnena report a thawn a\anga a lan d^nin Colonel V.W. Tregear khan March ni 1, 1889-ah Lunglei a thleng a, a t<k March ni 2-ah Lunglei tl^ngah Mr. Lyall leh CS Murray te nen an inhmu khawm. CS Murray-ten Vandula khua an tlawh hian inremna \ha tak an nei a, a \<l anga pui tur pawhin Vandula hi a lo inhuam viau a ni. Hausata a thih tawh thu leh a faten a ror>lna an rochun tawh thu bakah Fanaiho chuan an lo dodal loh tur thute pawh a sawi tel bawk. Tin, Hausata fate (Shendus) pawhin inrema awm an duh thu leh Lt Stewart leh a hote an thah avanga an lei chawi atan sial 10 leh darkhuang 6 pek an inhuam thu an sawi bawk.  Chumi hnuah chuan Murray leh a pawlte chu Seipuia leh Darzo lal, Darbilhi’n anmahni hruai tura an pekte (guide) nen Theiriat lam panin an liam leh nghal a ni.  

Asst Political Officer pahnih awm turah, a dinhmun sang zawka an dah GAS Bedford a theih tak loh avangin CS Murray kutah hian a tla ta vek mai a. Mr D.R Layall, Commissioner, Chittagong Division, vai liana Political Officer ni bawk leh vai lian hotupa Col Tregear-te hian Murray hi an fak hle a; Chief Secretary, Govt of Bengal hnenah pawh a chanchin hi an ziak \ha hle bawk a ni. Harsatna leh hlauhawm awm thei r>ng r>ng huaisen leh remhre takin a hmachhawn zel a, Mizo lal hrang hrangte a dawr thiam dan leh \awng pawh a thiamna chuan kawng a tihawlsam em em thu an sawi a. Col Tregear phei chuan Murray awm lo se a hma l^kna a harsat tur thu a sawi uar hle bawk.

March ni 2, 1889-ah hian Tlabung a\anga mel 36-a hla Camp Lungleh (Camp below Lunglei) chu sai kal theihin an lai thleng tawh mai ni lovin March ni 4-ah phei chuan mel 2½ in an pel hial tawh a ni. Camp Lungleh a\anga mel 2, tui \hatna hmunah chuan sai leh sabengtungte nen inkhuar lail^wk turin Col Treagear chuan a ruahman a. Bualpui lama awm mek, kal hmasate (advance party) pawh chu puakphurten an ei tur an pek phak tawh loh avangin koh let an ni a. Tin, puakphur awm thei zawng zawng hu advance post siamna tur Lungleia ei tur leh bungrua dahtu atan an mamawh bawk a. A tuk, March ni 5, 1889-ah chuan puakphurho chu chhuakin kawng laih hmabak pawh chhunzawma nasa lehzual zawka thawk turin Bengali kawng lai mi 500 ruat an ni bawk.

Fort Lungleh din ni: Chakma puakphur (kuli) an rawih hun a t^wp dawn avang leh Bengali kuli-te chawm a hautak avangin inbenbelna hmun nghet (permanent post) thlan fel vat an mamawh a. An kawng laih pawhin Lunglei a rawn thlen dawn tawh avangin, vai lian sipai hotu Col Treagear chuan March ni 4, 1889 zingah chuan Fort Lungleh (advance post) hmun nghet tur chu a ruat fel ta a ni. A hmun thlan hi Seipuia khaw hlui (Zohmun/Ramzotlang) tlangdungin Lunglei tlangdung a rawn sutna lai, Shendu ram lam hawia Moisum leh Bolpui lam panna kawng rawn chhun, feet 3500 a s^ngah a ni. (Heta Moisum tia Col Tregear-in a ziah hi khawi lai hmun tak nge tih ka hre thei mai lo va, map-a a lan dan chuan Theiriat leh Bolpui inkarah a awm. Lunglei a\anga mel 11-a hla niin, Moisum a\anga Bolpui hi mel 4½ a ni, Bolpui a\anga Mat lui hi mel 10 a ni bawk.  Bolpui a tih hi erawh tuna Sairep tlang bula Bualte khaw hlui, hun eng emaw chen an khawsakna Bualpui hi a nih ka ring. CL) He Fort Lunglei dinna hi tuna Saikuti Hall awmna bawr vel hi a ni e. March ni 4 tlai lamah Capt Bond, Chief Commissariat Officer pawh lo thlengin Phairuang a\anga bungrua zawng zawng rawn phurh chhoh dan tur a ruahmanin, pawl hmasa ber chu zingkarah an rawn chhuak nghal a. Hemi ni v>k hian Engineer Officer, escort party leh hnathawktute chu kulh din turin Lunglei an thleng nghal bawk.

March ni 4, 1889 hian chhawl buk zar hnuaiah an inkulh mai a, ruah a rawn sur nasa viau mai bawk nen, an chh^wl b<k lah chu a far nasa mai bawk si a; eng tin tin emaw zan hun chu an hmang liam ve thei ta mai a. Heta \ang hian Lunglei chu mei mit lova luah a ni ta a ni.

Tlabung a\anga kawng lai chawpa hun rei tak rawn thang tawh an nih avangin, chutia hmun nghet tur an thlan fel takah chuan sipaiho, a tu mai pawh chu an hlim a; chau tawh viau e ti lo chuan an bungrua phursaktu awm lo mah se, mahni bungrua leh ei tur(ration) \heuh phurh pawh chu an ph<r em em vek zawk a ni. Capt Browne chuan heliograph (darthlalang hmanga inbiakna) hmangin Tlabungah thu a zu thawn a, Moisum tlang an sam fai a\ang chuan Shendu (Pawih) khua pariat lai a lang thei a, Hausata khua leh Tlabung nen heliograph hmanga inbiak pawh a harsat loh tur thu a sawi bawk.

Fort Lunglei sak thu: Fort Lunglei sak dan tur ruahmana enkawltu lu ber chu Major E.P Leach, Royal Engineer a ni a, ani hian hna thawh dan zawng zawng fel fai takin a chhinchhiah bawk. Hetiangin:

March ni 5 - 11, 1889:            Chakma kuli 70 rualten bul \anin, Fort Lungleh hmun chu an s^m fai a, March ni 6 an chawl a, March ni 9-ah 10 rualin rawn belhin, March ni 11-ah 8-in an rawn belh leh bawk.

March ni 12, 1889:     Chakma-ho chu la thawk zelin, 2, 2nd Gurkha Regiment sipai 168 in hna an rawn thawk \an ve bawk.

March ni 13-14, 1889: 4th Madras Pioneers 81-in an rawn belh ve bawk a.

March ni 15, 1889:     Sappers (khawl lam thiamna bik nei/engineer) mi 3 leh Bengali kuli 40-in rawn zawm ve lehin, hna thawktu pawh 231 zet an ni tawh a. Hna thawktu zat hi ni tin a danglam hret hret \hin.

March ni 16-22, 1889: 2nd Bengal Infantry sipai 32 zetin rawn belh chhah lehin, Bengali kuliho hian March ni 18 thleng an thawk a, March ni 20-ah 4th Madras Pioneer-te an chawl bawk.   

March ni 23, 1889: Hemi ni a\ang hian Mizo kuli 42-ten hna an rawn thawk \an a, thawk zat danglam hret hretin kulh sak zawh thleng an thawk a ni. Anni hi Seipuia, Lalruma, Vandula, Lalluauva leh Lalthangvunga khaw mite an ni. Chakmahovin hemi ni thleng hian hna an thawk a, 2nd Bengal Infantry sipaite pawhin March ni 24 thleng an thawk bawk.

Heta \ang hi chuan chipchiarin an ni tin hna thawh dan kan sawi tawh lo ang. Lunglei kulh (Fort Lungleh) hi April ni 15, 1889-ah zawh fel a ni.  Mizo kulite pawhin ni tin an thawk a, an tam lam erawh a danglam a danglam bawk. Hetiang hi hna thawktute hna chanpual hrang hrangte chu a ni.

1. Sappers:     Thir chher leh thing lam hna an thawk a, in hrang hrang sak dan tur ruahmanin barhrik tukverh leh kawngkhar an vuah bawk.

2. 2nd Bengal Infantry:          Kulh atana thing kitin, a hmunhma siam rual rem hna an thawk bawk.

3. 2-2nd Gurkhas:       Kulh chhehvel an s^m a, bahrik sak nan leh kulh hung nan thing leh mau an pu a, in chung atan mau hnah leh siallu an la khawm bawk.

4. 4th Madras Pioneers:         Kulh leh in innghahna foundation siamin a hmun an siam rual rem bawk a, tui kawng laiin kulh hnung leh hmaah lei an lai khuar bawk.

5. Frontier Police:      In chung chih.

6. Chakma:    Kulh siamna hmun leh a chhehvel sam fai leh  bahrik chhung lei chhuat vuak bel.

7. Mizo:          In chung chih leh in chunga hman tur siallu lak khawm. Mizo hna thawkte kut themthiamzia leh in chung chih an thiamzia chu mak an ti hial a ni.

Fort Lungleh sak nan hian ni 41 chhungin tha 13753 zet sen a ni a, Mizoten tha 1600 an seng ve bawk. Mizote hian ni khatah Anna 5 an hlawh a, khawnbawl thawk erawh chuan Anna 8 an hlawh thung.

Fort Lungleh hmelhmang: Lunglei kulh hi a dung yard 167 ( 501 ft) niin, a vang yard 40 (120 ft) a ni. A chhungah hian in chi hrang hrang, len zawng inang lo tak tak 13 sak a ni a, Sap sipai officer 4, sipai 200, anmahni zuitute 30 rual leh thla 9 chhung daih tur ei leh in bakah an mamawhte chhek khawl nana ruahman a ni. Kulh awmna chhak lamah hian an tui rinpui ber chu a awm a, tuihna a \hain \h^l va >k char lai ber April thlaah pawh mi 500 tlan tham a awm a ni. Tin, a hmar lam yard 200 vela hlaa kawr t>ah tui \ha tak a awm bawk a, chu chu Gurkha sipai 350 leh a zuitute, a chhak tlang pawng t>a inkulhte tlan ber a ni bawk.

Lunglei kulh hi feet 11-a sanga hung chhuah vek a ni a, a sirah chuan V shape-in feet 13 a zau, feet 7 a\anga feet 8 a thukin a tlangdung tan zawngin kawr an lai a. Kulh sir lamah hian a hniam ber laiah feet 8-a sangin kulh chu hung a ni a, feet 3 aia tlem lova th<kah thing tuai ui pum rual rual chu phun niin, a hnung lamah thing tlawn kham leh vek a ni. Heng kulh hungna thingte hi telegraph hrui hmanga nghet taka phuar a ni a, hmun hrang hrangah santiri duty-na tur \hangte dawh a ni bawk.

Kulh chhim kil lamah chuan block house lian tak sak a ni a, a chhawng chung a\ang chuan chhim lam ram inpharh duai chu thlir a rem hle a; quarter guard leh store room atan an hmang nghal bawk. Block house hnung chiahah hian magazine house sak a ni a, kulh chhunga sipai awmten silai mu 200 \heuh an pai daih tur dah a ni. Kulh hmar tawp a\anga yard 60 velah block house dang an sa leh a, leilawn hmang chauha luh theih a ni a, a hnuaiah hian kal theih lohna turin thing an dah hnawk khup a, thing zum an bun fur bawk. He block house hi kulh hma lam epa sain, kulh enkawltute awm nana ruahman a ni ber. Hetiang block house hi an tui tlan bulah sak a ni bawk.

In lian deuhho chu kalhmang inang deuh veka sak a ni a, a len zawng leh san zawng chu a danglamna a ni mai. Quarter guard, block house pahnih, kudam pahnih, officer quarters leh sipai bahrik 2 chungah chuan siallu chih vek a ni a, chu chu d^p hmanga khuh leh vek a ni. A tloin a tui hul \ha hle bawk. Siallu hi an duh ang zat an hmuh loh avangin in dangah hi chuan mau hnah chih a ni a, tui hul ve bawk mah se, thla 6 a\anga thla 8 b^k a daih meuh lo. Sipai bahrik hi mi 50 zel chen theihna tura ruahman a ni a, a sirah native officer quarters sak tel a ni bawk. Sipai bahrik tiatin damdawi in sak a ni a, a kiangah doctor quarters sak tel a ni. Kudam pahnihte chu mei chhuah thutah pawh a kan kai phak loh turin inhlat deuha sak a ni a, ei tur maund 1000 lenga sak ve ve a ni. Officer quarters chuan a lai takah mess room an nei a, asir tawnah chuan khum pahnih dahna in pahnih, officer 4 tan sak a ni.

Officer-ho ei siamna in hi an quarters bul maiah sak a ni a, meiin a man kai loh nan a chung chu chirh hmanga z<t vek a ni. Ei rawngbawlna dang erawh chu kulh pawn lamah vek dah a ni thung. Tlang p^wnga block house an sak leh kulh hmar kil chu tu ma kal theih loh turin thing dah hnawk leh thil zum phun khah a ni. Kulh tawn tawnah hian a luhna siam a ni a, hruizen leh a pawh chhan lir thei (pulley) hmanga khai chhoh leh dah thlak theih (swing gate) gate siam a ni. Hmar lam gate-ah chuan \ul bik huna luh chhuah mai theihna tur kawngka t> deuh an siam tel bawk. Hmanrua beitham tak hmangin kulh leh a chhunga in te hi sa mah se, fimkhur leh ruahmanna fel tak hmanga sak a ni thung. Mei an chhuah palh pawha awlsam taka an \helh theih nan in tinah hian leilawn pahnih, tui dahna bal\in leh mei vuak mihna tur hmanrua an dah vek a ni.

Col Tregear chuan April ni 13, 1889-ah Mizo lalte nena intawh khawm (durbar) Fort Lunglehah a buatsaih a, Mr Layall-an \awiawmin CS Murray chuan \awng a let bawk. Hemi \um hian chhim lama Sailo lalte (the Howlongs) zing a\angin Seipuia, Sangliana (Vandula fapa) leh Lalruma te an tel a, British rorelnaa an intuk luh thu an nemnghet a ni. Fanai lal (the Muallianpuis)-te pawh lo tel tur beisei an ni nain Rolura thlah Sailo lalte nen an inkar a \hat vak loh avangin an rawn tel lo va, a hnu deuhah CS Murray hmua lo kal tho erawh an tum thu an sawi. Pawih (Shendus) lalte pawhin an hnu an rawn zui ve mai a beiseiawm bawk.

Fort Lungleh sak chu April ni 15, 1889-ah an zo ta a, a t<k April ni 16, 1889-ah vai lian sipai rual la awm Bengal Sapper and Miners, 2-2nd Gurkha, Signalling Party, etc. te chu an hotu ber Colonel V.W. Tregear hovin haw turin Tlabung panin Lunglei a\angin an chhuak ta a ni. Fort Lungleh chu Frontier Police kutah an chhuah hma ni, April ni 15, 1889-ah Tregear-an a hlan a. Fort Lungleha sipai awm zui tur chu hetiang hi an ni :- British Officer - 1, Subedar - 2, Jemadar - 2, Havildar - 10, Naik - 16, Bugler - 5, Sepoy - 177. Total - 213. H>ng b^kah hian sipai leh kuli ni lo, anmahni zuitu (public follower) 4 leh mi mala zuitu (private follower) mi 2 dang an awm bawk.. Tichuan, chung sipaiho chu Fort Lunglehah an awm zui ta a ni.

Tlang kawmna:         Heng chhim vai liante hian Calcutta an rawn chhuahsan a\anga thla 4 chhungin mel 80 chhung khung an rawn lut a, khaw pahnih pawimawh tak tak (Zahuata leh Hausata khua) hnehin an hal bawk. Ramri a\anga mel 40 pawn lamah kulh rinawm tak an sa a, sai kal theihin kawng \ha tak Tlabung leh Lunglei inkarah an lai bawk. Chittagong leh Tlabung inkarah thirhrui (telegraph) zamin inbiak pawhna \ha tak an siam a ni. Heng hlawhtlina zawng zawng hi taima leh chhel taka an thawh rah a ni a, a lu nunga chhiara mi 1282 zingah mi 7 erawh chhan hrang hrang avangin an inch^n ve bawk a ni.

 

 

 

No comments:

Post a Comment