Sunday, July 12, 2026

Chawngtinleri Puan Thin


Sairep leh Hlumte inkara awm, Hlumte ram chhunga mi a ni. Lungpuizawl aṭangin Sairep hi Km 5 a ni a, Sairep aṭangin Chawngtinleri puan thin hi Km 3 vel a ni.

Lasi lalnu Chawngtinleri, ramhuai lal Lalchungnunga nupui khan helai tlang pawngtê-ah hian puan a tah e an tih chu. Hemi tlangah hian ṭhuin a themtlâng chu Lurh leh Ṭan-ah a thlung a, a puan chu Murpui (dark rumped swift) in a bansak ṭhin an ti. Puan bangtu sava hi a ṭhen chuan Sialsir (Amur falcon) a ni e an ti a, a ṭhenin Muṭial a ni an ti. Mahse, hei hi chu dikin a lang lo. Murpui hi a tak a ṭial ve deuh ṭhuk avangin an hriat sual palh a nih hmel. Muṭial chi bik hi a awm lo va, mu hi chu an ṭial deuh vek mai. Sialsir hi kan ram sava a ni lo va, Mongolia aṭanga South Africa an panna kawngah November/December velah kan ram an rawn tlawh ve zawk mai chauh a ni. Murpui tih hi a dik hmel ber.

ZOPUI LEH SAIREP CHANCHIN


 SENGLAWN ZOPUI:

Tuna Sairep tlang kan tih tak hi Zopui tlang tih a ni ṭhin a, Zopui tlang kan tih hi 'Chaptuk tlang' tih a ni ṭhin.
Zopui tlangdung hi saiin a duh viau mai a, saibual pawh hmun thum laiah a awm nghe nghe. A lian ber chu bualpui an ti a, a te deuh chu bualtê an ti leh mai a. Saibual lian ber awmna hmuna khua an din lai chuan an khaw hmingah chawiin 'Bualpui' an ti a. Bualpui an chhuahsan hnu hian, Bualpui tlang hnuaiah insawnin, saibual tê zawk awmna a nih avangin an khaw hmingah 'Bualtê' an ti leh mai a. (Sairèp tlanga saibualah hian fur laiin tui a tling pum ṭhin a, naupang an cheng luih luih ṭhin. A tui a bawlhhlawh avang leh an tlak hlum palh an hlauh avangin a sirah an sah ta nghe nghe a ni)
Pawi pasalṭha huaisen zet mai hi a awm a, a hming chu Sênga a ni. Sai tam tak a kap a, a ngho chauh lain hun rei tak ram chhuakin a kal ṭhin.
Pasalṭha Sênga sai ram chhuak kal zel chuan Zopui tlang a rawn thleng a, saibual a hmuh tak ṭeuhah chuan rei ngial a chenchilh ta a. Zopui tlanga lawn hmasa ber ta chu a hming chawiin 'Senglawn Zopui' (Sênga lawn Zopui) tia hriat a ni zui ta a ni.

Saturday, June 6, 2026

MIZO KRISTIAN HMASATE LEH KRISMAS HMANNA HMASA BER

 


January 11, 1894-a Sap Upa leh Pu Buanga-ten Mizoram an rawn luh chungchang kha chu sawi tam ngai lovin kan hre vek a, hemi hnua thil thleng pawimawh hrang hrangte hi kan hriat a tul hle a ni. Anni pahnihin Mizoram an rawn thlen hma hian Welsh Presbyterian Mission-in Mizoram chu an rawngbawlna hmun atan an lo dah fel tawh a, Mr Dalmas, Arthington-a agent khan official takin an kutah a hlan zui ta bawk a ni.


Sap Upa leh Pu Buanga-te khan Mizoramah an awm rei thei dawn lo a ni tih an hria a; chuvangin, Welsh Mission nena thawh ho kha an duh em em a ni. May ni 4, 1895-ah Pu Buanga’n lehkha thawnin, ‘Mizo mipuite an hmangaihin a ram puma Kristian an nih an nghahhlelhzia te, Baptist kohhran mi leh sa an nih avangin Welsh Mission tan missionary pangngai anga pawm a rem dawn lo tih an hria a, Mizote hnena Chanchin Tha hril a tul em avangin evangelist ang tala chhawr zui tur leh kohhran dinna chungchang chu Welsh Mission kutah a awm vek zel tur thlengin’ a ngen a. Mahse, an lehkha chu hnawl a ni. 

Thursday, January 22, 2026

HLAUH NGE HMANGAIH?

 


Renaissance literature an tiha ziaktu ropui zinga sawi hmaih theih hauh loh chu Italian ziaktu ropui Niccolo Machiavelli kha a ni. Ani bakah hian ziaktu ropui dang pawh an intlar \hup a, chung mite chu - Dante, Petrach, Shakespeare, Christopher Marlowe, Miguel de Cervantes, Francois Rabelais-te ho kha a lar zual chu an ni awm e. Modern political phylosophy hmasa berte zingah chuan Machiavelli ziak ‘The Prince’ (1513)  kha sawi hmaih theih a ni lo. ‘The Prince’ hi Latin version-ah chuan ‘De Principatibus’ tih a ni a, heta a thu laimu (main theme) chu ‘politics-a ropuina chang tur chuan mihring nunze pela khawsak a ngaih chang a awm \hin’ tih a ni.

Machiavelli thu sawi lar tak, an sawi chhawn \hin chu, “A pahniha i neih theih dawn loh chuan hmangaih aiin hlauh nih a \ha zawk (It is better to be feared than to be loved, if you cannot be both),” tih kha a ni. Thiamna leh finna lama Italy ram harh thar hun lai (Italian renaissance) kha a ni. Machiavelli ngaih dan chuan, ram mipuite hi rinawm viauin lang \hin mah se, an tana hlawkna tur a awm chuan ram hmangaihna chuan a chelh nghet reng lo \hin; chuvangin, hremnain a zui \hin avangin roreltu hlauhna hian mipui a thunun zawk nia hriain, roreltu tan chuan mipuite hmangaih leh hlauh a nih kawp theih loh chuan hlauh nih kha a thlanawm zawk a ti a ni. Chutih lai erawh chuan, mipuiin an lo hlau a nih pawhin huat ni lo tura fimkhur turin roreltute chu a chah mawlh mawlh thung a, huat nihna chuan thil pawi tak a thlen thei si a ni.

Machiavelli thu sawi hi, a sawi chhan leh a nihna tak man fuh lo tan chuan a hrilh fiah fuh loh theih viau dawn niin a lang. Roreltute chu mipuiten hlau mah se, roreltu nunr^wng (tyrant) an ni tur a ni lo va, mite zah ni tura invawngin, huat ni lo tura fimkhur tur leh mite hmangaihnaa innghat ringawt lo tura a duhna a ni.

Hmangaih leh hlauh nih hi kawp thei lo ta ila a eng zawk nge kan thlan ang? Hmangaih nih nge hlauh nih? Kan ni tin nunah chuan mite hlauh leh \ihkhai nihna chuan a hlawh chhuah chu - rin lohna, a ruka huatna, inlaichinna \ha lo, mite nel loh, ldt a ni ngei ang. Chuvangin, mite hmangaih leh duhsak nih chu mi tam ber thlan tur niin a lang.

Hruaitu dinhmun chelhtute tan erawh chuan ngaihtuah chian deuh a ngai thei ang. Hlauh nih kan duh loh pawhin miin an thil dik loh tih sawhkhawk erawh an hlauh a ngai ngei ang le. Chak lo ni lova lainatna nei zawkin, hruai kawih theih ni lova biak pawh theih ni zawkin, ngaih dan \ha leh nghet tak neia mi dangte thawhpui thiam a pawimawh tak zet a ni. Hruaitu \ha tan chuan mi hlauh nih ngawt ai chuan mite zah leh ngainat, rinawm taka a thu zawm ngeina tura zahawm nihna kha thlan ber tur zawk a ni ang.

Mi dangin min hlau se tih duhna kan neih chhan ber nia lang chu - mahni inrin tawk lohna, eng dang sawi lovin miin kan thu zawm hmiah se tih duhna leh hlauh nihna hi chakna em maw tih vang a ni ber awm e. Miin min hlau a nih chuan pawn langah kan thu an zawm a ni thei a, min rin tawk vanga min zui ni lovin min zui loh theih loh vang zawka min zui pawh a ni thei bawk. Machiavelli thu sawi bulthum a\anga kan thlir pawhin, ram roreltu ni lo tan chuan mite hlauh ni lovin mite rin ngam, hmangaih, zah leh ngainat nih chu a thlanawm hle a ni.

Lunglei lo indin chhoh dan


 Lunglei history hi hmuh tur a tam lo hle mai a, history ziaktute pawh hian an ziak meuh lo hlawm a nih hmel e. Kan hriat theih chinah chuan Khawnglung lal |huama leh a fate Vansanga leh Laltawna te khan an khua r<n a nih avangin an tl^nsana Lungleiah an l<t ta a. Vansanga hun lai hian Lunglei chu in 500 khua zet a ni a, an elpui ber, Lunglei thlang lawka awm, Lalngura Sailo khua Thehlep pawh in 500 khuaa inchh^l tho an ni. Hetih hun lai hian Lunglei leh Thehlep hi an int>r t^wk hle mai a, Lunglei pasal\haten sai ram chhuah an uarin an sai kah \hin chu chhuan pawh an chhuang hle. Thehlep pasal\hate erawh, an lal Lalngura Sailo kha pasal\ha a lo ni bawk nen, an sakei kah tam an chhuang hle bawk a. Hetia an inel viau k^rah hian Lunglei pasal\ha hotu ber leh an t^wlr>l ber Pachuaia Khiangte erawh a hming a langs^rin tluk loh rim a nam hle a ni awm e.

Vansangan Lunglei a \hut lai tho (1860) hian Chhipphir lal Tlutpawrha chu a fapa Seipuia’n Zopuiah a kaipui a, chutah chuan a thi ta nghe nghe a. Tin, Thangluah lal Rothangpuia chuan Lungsen leh Sirte tlangdung a awp a, phai runin a che na \hin hle. Lunglei a\anga an p>m chhuah leh hnu hian Vansanga’n Lungmawi a zuan a, Laltawna’n a pa |huama chu Saza-ah a kaipui thung a, chutah chuan Lal\huama chu a thi ta nghe nghe.

Thursday, July 31, 2025

VAWKHNIAKZÂWN NGE VAWKHNIAHZAWN?


Kum tin July thla a lo thlena thu inchuh awm ziah chu Vawkhniakzâwn thla nge Vawkhniahzawn thla tih hi a ni. Tantu an awm ve ve a, Facebook leh Whatsapp group lama sawi ho laih a ni thin, ka han sawi zui ve ang e.


I. VAWKHNIAKZÂWN THLA tih hi ka sei lenna Lunglei lama kan hman dan kumkhua a ni a, tu sawi dan ka lak ni hran lovin kan hman ve dan reng niin a lang. Baptist Kohhrana kan bulpuite atang tawh khan kan hman dan kal zel niin a lang a, BCM Calendar-ah pawh hian Vawkhniakzâwn Thla tiin dah zel a ni. Fur laia khawlai diakah vawk chhuak thinin, an hniak pawh a awm zâwn zut mai thin a, chuvang chuan he thla hming pawh hi phuah a ni tih chu kan hriat sa reng kha a ni. Vawkhniakzâwn tih hi hman thin dan tho a ni reng a, hetianga sawi hi chhim lamah hian kan thahnem deuh bik em ni ang le? Zir zau ta ila, lehkhabu leh lehkha pawimawha Vawikhniakzâwn Thla an lo hman tawh dan thenkhat i han en teh ang.

Tuesday, June 17, 2025

Buannelah ngei aw.


 

Buannel ram dai lung dumtu

Mizopa lunglengin khawchhak lam a hawi an tih thin ang ngeiin, Chawngtinleri’n ramsa a siamna hmun, ramsa chi tin tual lenna hmun Buannel hian Mizopa lungril a luah thuk hle. La hmu loten hmuh an chak a, kal tawhten kal nawn leh an chak thin. Chu Buannel ngei mai chu ka han fanpui teh ang che, i chhiar zawha danglamna eng emaw tal i nei lo emaw, i chhiar chhuak peih lo emaw a nih chuan Mizo i nih leh nih loh i inngaihtuah nawn dawn nia ( :D )

November - March/April hi Buannel tlawh hun tha a ni a, November/December-ah hian boruak a thiang nuam a, a vawt em em lo va, zin vah nan chuan a nuam ber mai awm e. Buannel Welfare an awm a; tin, Hualngo Ram Tourism Department an awm bawk a, anni hi biak pawh a tha viau, a tul angin ruahmana an siampui thei a ni. November/December thlaah hian boruak a thiang nuam a, khaw hmuh a thui/zau a, a lum lo va, a vawt lem lo bawk. March thlaah hian pangpar hmingthang bingbi par leh chhawkhlei an vul a, a mawi hle; phul a ro va, romei a tam a, khaw hmuh a thu/zau lo deuh thung.