Thursday, January 22, 2026

HLAUH NGE HMANGAIH?

 


Renaissance literature an tiha ziaktu ropui zinga sawi hmaih theih hauh loh chu Italian ziaktu ropui Niccolo Machiavelli kha a ni. Ani bakah hian ziaktu ropui dang pawh an intlar \hup a, chung mite chu - Dante, Petrach, Shakespeare, Christopher Marlowe, Miguel de Cervantes, Francois Rabelais-te ho kha a lar zual chu an ni awm e. Modern political phylosophy hmasa berte zingah chuan Machiavelli ziak ‘The Prince’ (1513)  kha sawi hmaih theih a ni lo. ‘The Prince’ hi Latin version-ah chuan ‘De Principatibus’ tih a ni a, heta a thu laimu (main theme) chu ‘politics-a ropuina chang tur chuan mihring nunze pela khawsak a ngaih chang a awm \hin’ tih a ni.

Machiavelli thu sawi lar tak, an sawi chhawn \hin chu, “A pahniha i neih theih dawn loh chuan hmangaih aiin hlauh nih a \ha zawk (It is better to be feared than to be loved, if you cannot be both),” tih kha a ni. Thiamna leh finna lama Italy ram harh thar hun lai (Italian renaissance) kha a ni. Machiavelli ngaih dan chuan, ram mipuite hi rinawm viauin lang \hin mah se, an tana hlawkna tur a awm chuan ram hmangaihna chuan a chelh nghet reng lo \hin; chuvangin, hremnain a zui \hin avangin roreltu hlauhna hian mipui a thunun zawk nia hriain, roreltu tan chuan mipuite hmangaih leh hlauh a nih kawp theih loh chuan hlauh nih kha a thlanawm zawk a ti a ni. Chutih lai erawh chuan, mipuiin an lo hlau a nih pawhin huat ni lo tura fimkhur turin roreltute chu a chah mawlh mawlh thung a, huat nihna chuan thil pawi tak a thlen thei si a ni.

Machiavelli thu sawi hi, a sawi chhan leh a nihna tak man fuh lo tan chuan a hrilh fiah fuh loh theih viau dawn niin a lang. Roreltute chu mipuiten hlau mah se, roreltu nunr^wng (tyrant) an ni tur a ni lo va, mite zah ni tura invawngin, huat ni lo tura fimkhur tur leh mite hmangaihnaa innghat ringawt lo tura a duhna a ni.

Hmangaih leh hlauh nih hi kawp thei lo ta ila a eng zawk nge kan thlan ang? Hmangaih nih nge hlauh nih? Kan ni tin nunah chuan mite hlauh leh \ihkhai nihna chuan a hlawh chhuah chu - rin lohna, a ruka huatna, inlaichinna \ha lo, mite nel loh, ldt a ni ngei ang. Chuvangin, mite hmangaih leh duhsak nih chu mi tam ber thlan tur niin a lang.

Hruaitu dinhmun chelhtute tan erawh chuan ngaihtuah chian deuh a ngai thei ang. Hlauh nih kan duh loh pawhin miin an thil dik loh tih sawhkhawk erawh an hlauh a ngai ngei ang le. Chak lo ni lova lainatna nei zawkin, hruai kawih theih ni lova biak pawh theih ni zawkin, ngaih dan \ha leh nghet tak neia mi dangte thawhpui thiam a pawimawh tak zet a ni. Hruaitu \ha tan chuan mi hlauh nih ngawt ai chuan mite zah leh ngainat, rinawm taka a thu zawm ngeina tura zahawm nihna kha thlan ber tur zawk a ni ang.

Mi dangin min hlau se tih duhna kan neih chhan ber nia lang chu - mahni inrin tawk lohna, eng dang sawi lovin miin kan thu zawm hmiah se tih duhna leh hlauh nihna hi chakna em maw tih vang a ni ber awm e. Miin min hlau a nih chuan pawn langah kan thu an zawm a ni thei a, min rin tawk vanga min zui ni lovin min zui loh theih loh vang zawka min zui pawh a ni thei bawk. Machiavelli thu sawi bulthum a\anga kan thlir pawhin, ram roreltu ni lo tan chuan mite hlauh ni lovin mite rin ngam, hmangaih, zah leh ngainat nih chu a thlanawm hle a ni.

Lunglei lo indin chhoh dan

 Lunglei history hi hmuh tur a tam lo hle mai a, history ziaktute pawh hian an ziak meuh lo hlawm a nih hmel e. Kan hriat theih chinah chuan Khawnglung lal |huama leh a fate Vansanga leh Laltawna te khan an khua r<n a nih avangin an tl^nsana Lungleiah an l<t ta a. Vansanga hun lai hian Lunglei chu in 500 khua zet a ni a, an elpui ber, Lunglei thlang lawka awm, Lalngura Sailo khua Thehlep pawh in 500 khuaa inchh^l tho an ni. Hetih hun lai hian Lunglei leh Thehlep hi an int>r t^wk hle mai a, Lunglei pasal\haten sai ram chhuah an uarin an sai kah \hin chu chhuan pawh an chhuang hle. Thehlep pasal\hate erawh, an lal Lalngura Sailo kha pasal\ha a lo ni bawk nen, an sakei kah tam an chhuang hle bawk a. Hetia an inel viau k^rah hian Lunglei pasal\ha hotu ber leh an t^wlr>l ber Pachuaia Khiangte erawh a hming a langs^rin tluk loh rim a nam hle a ni awm e.

Vansangan Lunglei a \hut lai tho (1860) hian Chhipphir lal Tlutpawrha chu a fapa Seipuia’n Zopuiah a kaipui a, chutah chuan a thi ta nghe nghe a. Tin, Thangluah lal Rothangpuia chuan Lungsen leh Sirte tlangdung a awp a, phai runin a che na \hin hle. Lunglei a\anga an p>m chhuah leh hnu hian Vansanga’n Lungmawi a zuan a, Laltawna’n a pa |huama chu Saza-ah a kaipui thung a, chutah chuan Lal\huama chu a thi ta nghe nghe.

Thursday, July 31, 2025

VAWKHNIAKZÂWN NGE VAWKHNIAHZAWN?


Kum tin July thla a lo thlena thu inchuh awm ziah chu Vawkhniakzâwn thla nge Vawkhniahzawn thla tih hi a ni. Tantu an awm ve ve a, Facebook leh Whatsapp group lama sawi ho laih a ni thin, ka han sawi zui ve ang e.


I. VAWKHNIAKZÂWN THLA tih hi ka sei lenna Lunglei lama kan hman dan kumkhua a ni a, tu sawi dan ka lak ni hran lovin kan hman ve dan reng niin a lang. Baptist Kohhrana kan bulpuite atang tawh khan kan hman dan kal zel niin a lang a, BCM Calendar-ah pawh hian Vawkhniakzâwn Thla tiin dah zel a ni. Fur laia khawlai diakah vawk chhuak thinin, an hniak pawh a awm zâwn zut mai thin a, chuvang chuan he thla hming pawh hi phuah a ni tih chu kan hriat sa reng kha a ni. Vawkhniakzâwn tih hi hman thin dan tho a ni reng a, hetianga sawi hi chhim lamah hian kan thahnem deuh bik em ni ang le? Zir zau ta ila, lehkhabu leh lehkha pawimawha Vawikhniakzâwn Thla an lo hman tawh dan thenkhat i han en teh ang.

Tuesday, June 17, 2025

Buannelah ngei aw.

 

Buannel ram dai lung dumtu

Mizopa lunglengin khawchhak lam a hawi an tih thin ang ngeiin, Chawngtinleri’n ramsa a siamna hmun, ramsa chi tin tual lenna hmun Buannel hian Mizopa lungril a luah thuk hle. La hmu loten hmuh an chak a, kal tawhten kal nawn leh an chak thin. Chu Buannel ngei mai chu ka han fanpui teh ang che, i chhiar zawha danglamna eng emaw tal i nei lo emaw, i chhiar chhuak peih lo emaw a nih chuan Mizo i nih leh nih loh i inngaihtuah nawn dawn nia ( :D )

November - March/April hi Buannel tlawh hun tha a ni a, November/December-ah hian boruak a thiang nuam a, a vawt em em lo va, zin vah nan chuan a nuam ber mai awm e. Buannel Welfare an awm a; tin, Hualngo Ram Tourism Department an awm bawk a, anni hi biak pawh a tha viau, a tul angin ruahmana an siampui thei a ni. November/December thlaah hian boruak a thiang nuam a, khaw hmuh a thui/zau a, a lum lo va, a vawt lem lo bawk. March thlaah hian pangpar hmingthang bingbi par leh chhawkhlei an vul a, a mawi hle; phul a ro va, romei a tam a, khaw hmuh a thu/zau lo deuh thung.

Sunday, March 30, 2025

Kangmei tichhuak lo tura inzirtirna

Thlasik hun kan hmang liam a, khua a lo ro chhoh hian kangmei laka fimkhur zual hun a in\an ve chiah bawk a ni. Hun dangah fimkhur a ngai lo tihna ni lovin, khua a \hal chhoh hian kangmei a chhuak awlsam bik a. Boruak a lo nuamin ram lama chet tlat pawh a lo nuam ve bawk a. Hetih hun lai tak hian kangmei a chhuak duh bik em em a ni tih kan hriat \heuh kha. Ram lama fimkhur a \ul ang bawkin in lamah pawh fimkhur a ngai em em a. Vawk chaw chhumna, ar in, bati chhit, electric wiring \ha tawk lo a\ang leh thil dang a\angin kangmei a chhuak fo \hin. Chuvangin, kangmei tichhuak lo tura kan fimkhur hmasak a pawimawh em em a ni. Kangmei/ram kang hian chhungkaw pakhat mai a tibuai lo va, khawtlang a tibuai \hin. Ram tikangtu chu ram leh khawtlang tan hmelma a ni tih i hre thar ang u. Chuvangin, chhung tin leh tlawmngai pawlte pawhin kangmei tichhuak lo tura kan inhrilh mawlh mawlh a \ul hle. Thingtlang leh khawpui dai, hmun tam takah vahchap a in pho char mek a; tin, ram hnuai pawh a ro \an hle. In lamah leh ram lama fimkhur hi a hun tak zet a, kangmei chhuah loh nana fimkhur hi tihluat a awm thei lo vang.

Aia Upa Zahna

Hnam tinin nun dan mawi, chin dan tha, mahni hnam nunphung mila nunpui kan nei theuh a. Zo nu ze mawi tak pawh hi Pathianin kan hnam nun atana min pek, kan tihbo mai atan ni lovin kan nunpui atana min pek a ni. Kristian sakhua kan vawn hma pawh khan ‘nun dan tha,’ Pathian thu nena inmil thlap tam tak kan nei a ni. Kristian kan nih hnuah Bible hi kan nun hruaitu atana kan pawm avangin kan hnam nun leh kalphung hi Bible zirtirna nen kan en mil fo a tul a ni. Kan hnam nun ze mawi Pathian thu nena inmil thlap a awm nual a ni; entir nan, tlawmngaihna, aia upa zahna, rinawmna, thil neih in sem tlan dial dialna, chhiat ni that nia intanpui, ldt

Hmanlai Mizo nunah chuan aia upate zahna khan hmun a chang lian hle a. Eng pawh ti dawn se, upa zawkte thu an ngaichang a, an thu ang angin an awm mai thin. Upa zawkte kam khat ngai khawpa awm kha an hlau hle a, thil zahthlâk tâwpa ngaih a ni. An zahzia lantîr nan hnathawh leh kawng engkimah awltîr tumin an phe vat vat a, an rorelna hnuaiah an intulut pumhlum thin. Zo nun ze mawi kan sawi fo thinah hian a  hmun pawimawh leh a lailum chang rengtu chu ‘aia upate zahna’ a ni. Mizo nun mawi tak, aia upa zahna hi, tunlaia kan sawi ṭhin –hawihhawmna hi a ni satliah lo va; khawtlang inrelbawlna tihhlawhtlinna te, ram kalna leh hnathawhna hmun hrang hranga kalphung fel leh ṭha a thlen ṭhin a ni. Aia upate zahna khan khawtlanga nun hona leh inrelbawlna fel fai tak a neihtîr ṭhin.

Thursday, October 24, 2024

MIM KUT VRS (VAI)MIM KUT

 

Sawrkar lamin Mim Kut hman an tum avanga logo insiamsiakah vaimim tar lan a nih avangin inhnialna a chhuak ta deuh hluai a. Mim vang nge vaimim vang zawka Mim Kut hi lo awm tihah kan buai tlang hlawm a nih hmel e. Theih ang tawka ka chhuina hi ka han tar lang ang a, thu tlukna chu a chhiartute siam tur ni mai teh se. Mim Kut lo chhuah danah Tlingi leh Ngama nge Chawngvungi leh Sawngkhara tih pawh sawi lang lo mai teh ang.

Mim Kut hmanga mitthite kan tin hun hi a rei tawh hle ang. Lentlang kan kai hma daih Seipui khuaa pi leh pute an awmlai kum 1500 vel daiha hman tawh niin a lang. Mitthi tin/thlah hi Kawlho pawhin an lo ti thin ngei a ni tih a hriat a. Kawl phaia kan chen laia kan hman tan daih tawh chu a ni ngei ang. Chu lam chu thu dang ni ta se, vaimim leh mim inkar hi chin fel a ngai viau mai dawn a ni. Mi thenkhatin vaimim kan hriatna hi chu vai len hnuah chauh ni anga an sawi erawh rin thu mai niin a lang. Thu chiang zawk erawh Lentlang thlen hma khan buh chang an ching lo va, buhtun leh vaimim an ching zawk a, tun thleng pawhin Lentlang leh Thantlang bawrah khian chaw atan vaimim an la ring reng a ni. Tin, vaimim tiha ‘vai’ hi Kawrvaiho sawina ni lovin favai kan tiha ‘vai’ zawk hi a ni ngei bawk ang.

Mim Kut lo intan danah vaimim (maize) seng zawha hman thin a nih thu leh mim (Job’s tears) a rawn rah chhoh lai a nih avanga Mim Kut hming pu ta a nih thu hi lehkhabu hrang hrang atangin i zir chiang dawn teh ang.