Saturday, January 30, 2021

TLEIRAWL LEH RAWLTHAR


Ziaktu:- C. Lalhmingmuana

Mizo ṭawng thumal kan hman pawlh, awmze hranga kan hman tho, a lam rik danah inpawh tawnna awm si thumal a ni. A awmzia chu kan hre viau nain inhnial nana hman a ni leh ṭhin a, a sawitu azirin hman dan a hrangin lam rik dan pawh a dang nge awmna hmun azira hman dan dang ta mai tih erawh hriat a harsa viau thung.

TLEIRÂWL: Mizo ṭawng dictionary hrang hrang – Zotawng Dictionary, Remkunga Dictionary leh Pu Buanga Dictionary-te hian ‘naupan hun kal pel ṭan tawh, nula la ni chiah si lo sawina a nih rualin hetiang rual mipa sawi nana hman a nih tho thu an sawi bawk.  Chuvangin, tleirâwl tih thumal hi chu hmeichhe sawina (feminine gender)  a nih rualin mipa sawi nan pawh hman theih niin, hmeichhia leh mipa sawi nana hman kawp theih (common gender) a ni tih hi pawm fel mai ila a hahdamthlak ber mai awm e.

K. Zawla lehkhabu, 1964-a tihchhuah  – ‘Mizo Pi Pute leh An thlahte chanchin’ phek 240-naah chuan ‘Keipui chimawm leh tleirâwl Bawkkuia’ chanchin a inziak a.

NEHU Pre University zirlai ni ṭhin, ‘Nauban (Mizo ro bawm)’ bung thumnaah chuan Lallianvunga chanchin sawiin, “Tleirâwl nun tlang tak” a nih thu ziah a ni.

James Dokhuma lehkhabu, ‘Thla Hleinga Zan’ bung hnihna, phek 9-naah chuan, “Tlangval tleirâwl pahnih” tih a ziak lang bawk.

Sunday, December 6, 2020

Upa H. Rothanga

 Govt High School, Lungleia ka zir laia kan headmaster, ka ngaihsan em em,mual liam ta pualin Shakespearean Sonnet ka han puah zo ve thei hram e.


Upa H. Rothanga

(3rd Nov 1928 - 12th March 2011)


Naunawn ianga dawi ang min lo dawmtu,

Nun hlu nun tam tinkim zua iang hriltu;

Thiam zir than tum ṭhalai kal lai duangin,

Thaikawi zirna rûn bel naufâ uapin.


I zâr hnuaia kal siam i hrai rualte,

Thiamthu thu ril i hlan ṭhalêng rualte;

Min dâwn lova rihsâng i liam mai hi,

Tuar thiam a har nghilh zai rel har kan ti.


Hun hlui thlira sikul nun hlui dawn hian,

I thang hluan e chhimtlâng Zoram tluana'n;

Thiam ril nun tam laithâ i hlan zawngte,

A châm reng e nghilh zâi kan rêl lo'ng e.


Hei hian 'ti hian duhte'n ka thlah nang che,

Hlimte'n Van Lal riah rûn bel zel nang che.

Wednesday, August 12, 2020

Val Upa R. Zaikunga

 June ni 25 zing khan val upa kan chan a. A thi tih ka hriat hian ka la tho lo va, mu chungin he hlahril (acrostic poem) hi ka ziak ta nghal a. Dawrah tar theih tura siamtirin amah vui nan ka va pe a, thangchhuah diar ka bàn nghal bawk.


VAL UPA R. ZAIKUNGA 

(01.01 1953 - 25.06.2020)


Rihsâng mual i liam ta maw, kir rel lovin,

Zalêng chhing zo, tlawmngai nopui dawmtu;

A fam ta maw awmlâi dawihlo vangin,

Iang zo awm lovin a chawi Zo nun hlu;

Kil tin mawi zo, mi hrâng a chân Zoramin,

Uanpui ka nuam kawlkil hâwlin a hringnun thu;

Nghilh ni kan nei lo'ng e Zofa lengin,

Ani ang mi bik leh ropui chu.

Sunday, November 24, 2019

RAM HNIH RAM KHAT

Vawiin Dt 24.11.2019 Pathianni hi Baptist Kohhran chuan 'Rualbanlote Ni' atan kan hmang. Kan kohhrana thuhriltu Rbt B. Vanlalthuama thusawi laiin he hlahril hi ka lo luanliampui a, ka note book-ah ka ziak nghal nawk nawk a, heti hi a lo ni ta a ni.

Note: He hlahril hi rilru lama rualbanlo nia kan ngaihte pual a ni e

RAM HNIH RAM KHAT

Thlan chhungkuaa par mawi turin,
Thlan bika lo piang ka ni;
An khawvel ka luh phat aṭangin,
Ngaihven leh beng verh ka lo ni;
An tan chuan thin tiṭhawngtu niin,
Beisei loh chhingkhual ka ni.

An tlâng aṭangin min thlir a,
An nun zia reng ka pu si lo;
An fuke leh kimtlâng ang ka pu a,
An ngaihtuahna ṭawmpuiah min ngai si lo;
An tan chuan rualbanlo, vohbik ka ni a,
Awmzia reng neiah min ngai si lo.

Ka thlir ang hian an thlir ve lo va,
Ka ngaih ang hian an ngai hek lo;
An ngaih anga awma'n min duh a,
Ka lungtlukna an hre phak si lo;
An tih ang ti turin min beisei a,
Ka duhzawng a ni ṭhin si lo.

Ka khawvelah hian ka zalen a,
Ka khawvelah hian ka hlim a,
Ka khawvelah hian ka lawm a,
Ka khawvelah hian thinlung a hliam lo,
Ka khawvelah hian itsikna a awm lo,
Ka khawvelah hian lungrual lohna a awm lo.

An khawvela awm ka nih avangin,
Kaihhruai ngai mai ka ni a;
An duh dana awm a ngaih avangin,
Enkawl ngai mai ka ni a;
Ka thlirna tlang aṭang chuanin,
Rualbanlo, vohbik an ni zawk a.

Hei erawh an hre phak mawlh si lo,
Kan theihna an hmu thiam lo zawk a ni;
Anni khawvel zawng a kum hlun lo,
Keia ram erawh danglam lo ram a ni;
Hei hi ka ram hlun tur a ni lo,
Ka hmun hlun zawk chu VANRAM a ni.
(Muana Chhakchhuak 24.11.2019)

Monday, February 11, 2019

SAVA - KAN RAM ROHLU



Sava veha ramsa pel thin hnam kan ni a, hmanlai hunah phei chuan ramvachal leh pasalthaten ngaihsan an hlawh a; ram lama thangchhuah phei chu vantlang chunga leng an ni thin. Hun a lo liam a, ramvachalten ngaihsan an hlawh ta lo va, humhalh duhna rilru a lo lian telh telh a, ramsate pawimawhnain kan thinlungah hmun a chang tam ta viau a ni. Hetih lai hian kan rama savate erawh dinhmun hlauhawmah an la ding ta fan a, kan hman nun leh khawsak pawh changkang chho viau tawh mahse savate nunna erawh a derthawng tulh tulh ni mai niin a lang.

Khawvel pumpui thlirin India hi sava chi hrang tamna ram a ni a, kum 2016 khan India ram pumpuiah sava chi hrang 1266 awma chhinchhiah a ni a, heng zingah hian chi 2 hi mang tawha ngaih niin chi 82 zet chu khawvel pumpuiah pawh mang mai thei dinhmuna ding an ni. Mizoram hi sava tamna hmun Indo-Myanmar bio-diversity hotspot an tih hmuna awm kan ni a, kan ram chhungah hian sava chi hrang engzat chiah nge kan neih hriat la ni lo mahse rintlak ber tura ngaih, “avibase” chhinchhiah danah chuan Mizoram chhungah hian sava chi hrang 660 zet hmuh chhuah a ni tawh. Heng bakah pawh hian la chhinchhiah loh la awm nual tura ngaih a ni. Heng sava chi hrang kan ramin kan neihte zingah hian chi 26 chu khawvel pumpuiah pawh mang mai thei dinhmuna ding an ni.

SAVA PAWIMAWHNA:
Kan khawvel sik leh sa awmdan dik taka awmtirtu pawimawh tak chu kan thing leh mau, ramngaw te hi an ni. Kan thingkungte an lo pun zelna tur leh ngaw khupa a awm theina  tura tangkai ber mai chu savate hi an ni. Mizoten thingkung kan tih chin zawng zawng deuhthaw hi a zirmite tawngkam takin ‘angiosperm’ an tih zinga mi a ni. Angiosperm chu sawifiah dan mawl thei ber chuan par leh rah nei chi tiin a fiah mai awm e. Heng thingkungte hi anmahnia lo pung mai an ni bik lo va, an rah chhunga chi atanga lo pung an ni ber. Savaten thingkung pun zelna atana an hnathawhte thlir ta thuak ila.

1. Inthlahpunna (pollination): Thingkung par chi a lo par hian, a parah a pa chi leh a nu chi a awm thin. Par khata mi pawh ni se a nu chi leh a pa chi an intawn fuh loh chuan chi tiak thei tur a insiam thei lo. Anmahni maia inpan thei an nih loh avangin pawn lam atanga puitu an mamawh a ni. Hemi kawnga thawh hlawk ber chu savate hi an ni.

2. A theh darhna (dispersal):  A nu chi leh a pa chi a intawn hnuah pawh hian thingkung a lo nih theihna turin kawng thui tak a la zawh a ngai. Thing chi awmze neia lak chhuah a nih hnuah hian a lo to a, a than len theih nan tui, ni sa, lei tha leh hmun awl a mamawh a. Hetianga thing chi theh darh tur hian nungchaten an put darh hi a pawimawh em em a ni. Thing chi thenkhat chuan ramsa leh savate chaw kawng (digestive tract) a kal tlang phawt hnua an ek chhuah loh chuan a tiak hlei thei lo a ni. Hetianga thing chi pu darh tur hian savate chuan thui tak tak leh hmun zau tak takah thlawhpui a, an theh darh thin avangin an pawimawh zual hle a ni.

3. Enkawl zuina (care):  Thing chi chu a lo insiam tan dawn atanga thing kung puitling a nih thlengin natna hrik, rannung leh a ei chhe theitu chi hrang hrang lakah ven leh enkawl reng a ngai. Sava tam zawk chuan an awmdan tura Pathianin a lo ruat angin, heng thing ei chhetu chi hrang hrang hi chaw atan a lo hmang ve hlauh thung a ni. An eizawnna hmun a nih ve tlat avangin savate chuan thing chu a puitlin thlengin kawla ni chhuak chhiarin an awmchilh a, a puitlin hnuah pawh a la chenchilh zui tlat a ni. Mithiamte zinchianna atanga an thu khaikhawmna chu “Sava chi hrang a tam poh leh thingkung chi hrang a tam a, sava tamna hmunah chuan ram bua pawh a insiam ngaw leh hma bik. Sava tamna hmunah chuan thingkung a hrisel bik a, thingkung dam hun chhung pawh a rei bik” tih hi a ni.

Tuesday, January 8, 2019

CHHUNGKUAA PA MAWHPHURHNA


Chibai u le! Chhungkuaa pa mawhphurhna chungchang kan zirho dawn a ni. Chhungkua chungchang hi chu sawi fiah leh chuan a ngai awm lo ve. Amaherawhchu, dilchhut taka zawhna –“Chhungkua hi engin nge din?” tih erawh chu chhan a har viau a, mihrang hrang chhan dan pawh a inang lo nuk ngei ang. Thinlung leh thisena inzawm tlat te, chhungkuaa a hranga khawsak hi chu ‘tuan leh mang’ ata tawh mihring nunphung a ni a, a la danglam chuang lo a ni. Amaherawhchu, khawtlang nunphung changkang leh danglam zelin chhungkaw awmdan a tidanglam ve zel a, a la danglam zel dawn bawk a ni.

Hun hlui (history) kan thlir let pawhin Pa ber chu chhungkuaa hotu leh roreltu, naupang zirna leh than lennaa mawhphurtu, chhungkaw khawsak phung leh ei leh bara mawh latu ber a ni thin. Hetih lai hian hnam thenkhatah chuan pa berin chhungkaw hotu nih a chan lohna pawh a awm ve bawk. Hun a lo liam zel a, mihring khawsak dan danglam zel avangin PA dinhmun pawh hi a tlahniam ve zel  thei niin a lang. Chhungkaw enkawltu leh thuneitu a nihna chu hmeichhia (a nupui) a zirin a lo tlahniam ve thei khawp mai. Hei hi a chhan ber ni a lang, mithiamten an tih chu ‘ei leh bara thanna leh chhungkaw member-te tan mahnia intodelh theihna kawng lo inhawn chhoh tak vang” a ni. Hetiang hian chhungkua chu lo inher danglam hret hret mahse chhungkuaa PA dinhmun leh mawhphurhna hi chu a la danglam chuang lo va, a mawhphurhna a hlen theih loh chuan “Pa nih tling lo” tia sawi an la ni reng tho dawn a ni. Chhungkaw kalphung danglam deuh avanga PA mawhphurhna thenkhat chu midang kutah awm pawh ni se, Pa a nihna erawh tawmpui theih loh leh midang kuta hlan theih loh a ni.

Pa mawhphurhna kan sawi laia rilrua awm reng erawh chu, pa nei lo Nuin a ṭulpui te, chhungkaw ro rel hlei thei lova natna khuma enkawl ngaia awm mek Pa te an ni a; a ngaihthlak dan thiam pawh a tul viau mai. Sawi zo vek thei lo mah ila, Pa mawhphurhna hrang hrang heti hian sawi hrang dawn teh ang.

Tuesday, November 19, 2013

HLAWHTLING TURIN TAIMAKNA A PAWIMAWH BER



HLAWHTLING TURIN TAIMAKNA A PAWIMAWH BER
Hlawhtlinna kawnga pawimawh em em, chumi tel lova hlawhtlinna hlawh chhuah theih loh, taimakna chungchang kan zirho dawn a ni. Hlawhtlinna hi hlu a, a kalkawng erawh thlantui a ni. Eden huana bawhchhiatna avanga Pathian thu chhuak chu ‘leia i kir leh hma loh chuan i hmaia thlantui luang zawih zawihin chaw i ei tawh ang..’ tih a ni. Bawhchhiatna avanga Pathian faisa ram kan chan tak lohna khawvelah hian hlawhtlinna nei tur chuan taima taka hna thawh a ngai a, chu lo chu kawng dang a awm lo a ni. Awlsam taka hlawhtlin tumten hlawhchhamna an hlawh chhuak a, bumna nena beitute an mualpho thin a ni.
Thufingte 10:4-ah chuan ‘Kut dawngdah chuan retheihna a thlen thin a, mi taima kut erawh chuan hausakna a thlen thin’ tih kan hmu. Sum leh pai engzat nge kan neih a, engzata tam nge kan mamawh? Kan duh aia tlem zel kan neihna khawvelah hian neih belh zel duhnain kan ngaihtuahna a va luah hnem em! Hringnun hi a nuam reng lo va, nun khawchhuahna hi a awlsam lo a ni tih kan hria. Ni tin ngaihtuahna sengin hun kan hmang a, kan thiam ang angin hun kan hmang liam a, a tawpa kan rilru luahtu chu neih belh zel duhna a ni. Sum leh pai kan duhna hian thui takin min nawr a, kan mamawh ngei reng bawk a ni. In leh lo kan mamawh a, chhungkua inenkawlna kan mamawh a, midangte tanpuite pawh kan duh bawk thin. Kan nuna hlawhtlinna nei thei tura a kawng pawimawh ber chu taimakna hi a ni.