Sunday, February 6, 2022

SALEM VENG ATANGA THLIR LETNA

 


C. Lalhmingmuana

Salem veng atang hian ka han thlir let a, kan Zoram ngei mai, a bikin Lunglei leh a chhehvela Sapho leh lalho sulhnu hnutchhiah, a \ha leh \ha lo pawh tam tak a lang a, a lang zawng zawng erawh ka ziak lang vek s>ng lo. Kum 1900 hma lam phei kha chu thing leh raw innawh lai tak tak a ni a, hmun tinah buaina chhum a zing a ni ber e. Tlang hrang hrangah mahnia ro inrelin, mahni tawka thuneihna punhlum nei chung leh, na taka mahni ram humhalhin pi leh pute an lo khawsa tawh \hin a, ram dang hnam dang an ngai bik lo hle. Chutih laiin Kumpinu sawrkar chuan ram l^k chin tawk a nei lo ve thung a, ramah a tuihal em maw tih turin ram a awp hnem hle a ni. Chuvangin, hnam changkang tak Kumpinu sawrkar khan kan pi leh pute sadai a rawn \hiat tel ve tlat mai. An ram chhuahna leh an ram luah chin an rawn n>k an rawn n>k takah chuan, ‘thih leh ruam khatah, dam leh tl^ng khatah’ ti \hin Mizo pasal\hate thin a so ta a, Kumpinu ram awp chinah hriam an lek zui ve ta a ni. Hetianga an inchemh^r takah chuan sawrkar chak tak British chuan kan zotl^ng ram nuam, kan chhuan em em pawh an rawn luah ta a. Thil tam tak inthl^k danglam chhovin sakhuana thlengin kan hnam nun a sawi danglam zo ta a.

Hnam kawlhsen leh thunun hara British-hovin an ngaih, tlang ram cheng Mizote leh Zohnahthl^kten British-ho awp chin rama hnuhma an zu neih dan hi chhinchhiah fel a awm tam lo hle a, kum 1800 hma lam phei chu hmuh tur a awm lo hial a ni. Hmanlaia kan pi leh pute khan phaitual zu run hi an lo ching ve fe tawh mai a, mi lu tam tak hawnin sal leh rall^k sum an hawn tam \hin hle niin a hriat. Chutianga thil hlu hawna leh salte an man \hin avang leh an chenna ram an humhalh avang te chuan phai ram hi an run \hin ni berin a lang. Chhinchhiahna hmuh theih chinah kum 1824 – 1854 inkar khan vawi 19 lai phai an zu run a, mi 107 lai thatin, mi 15 an hliam a, sal atan mi 186 an man bawk. 1854 hnu lamah pawh hian hmun hrang hrangah Vai an run hi hmuh tur a awm a, a hnuhnung ber chu kum 1892, April ni 4-a Hailakandi-a Boruncherra thingpui huan Lalburha’n a run kha a ni. Hemi \um hian mi 45 thatin sal 13 an kai bawk. Mizoten Vai an runa an thah zat leh sal an man zat tak hi chiang taka hriat theih a ni lo va, mi an thah \euh thu leh in tam tak an hal thu te hi sawi a ni liam mai mai bawk a. Hriat theih chinah chuan khaw 43 an hal a, mihring 705 thatin salah mi 1034 an man. Sawi tawh angin \awngkaa inhlan chhawn a nih \hin avang leh ral lu an lak zat chiah sawi harsat chang a awm avangin a z^t chiah hi a chian theih loh a, tar lan ai hian a la tam ngei ang.

SAPHO LEH MIZOTE

 

(BHSS tl^ng a\anga thlir letna)

Baptist HSS Serkawn tl^ng a\ang hian ka han thlir let a, kan Zoram ngei maia Sapho sulhnu hnutchhiah, a \ha leh \ha lo pawh tam tak a lang a, a lang zawng zawng erawh ka ziak lang vek s>ng lo. Kum 1900 hma lam phei kha chu thing leh raw innawh lai tak tak a ni a, hmun tinah buaina chhum a zing a ni ber e. Tlang hrang hrangah mahnia ro inrelin, mahni tawka thuneihna punhlum nei chung leh, na taka mahni ram humhalhin pi leh pute an lo khawsa tawh \hin a, ram dang hnam dang an ngai bik lo hle. Chutih laiin Kumpinu sawrkar chuan ram l^k chin tawk a nei lo ve thung a, ramah a tuihal em maw tih turin ram a awp hnem hle a ni. Chuvangin, hnam changkang tak Kumpinu sawrkar khan kan pi leh pute sadai a rawn \hiat tel ve tlat mai. An ram chhuahna leh an ram luah chin an rawn n>k an rawn n>k takah chuan, ‘thih leh ruam khatah, dam leh tl^ng khatah’ ti \hin Mizo pasal\hate thin a so ta a, Kumpinu ram awp chinah hriam an lek zui ve ta a ni. Hetianga an inchemh^r takah chuan sawrkar chak tak British chuan kan zotl^ng ram nuam, kan chhuan em em pawh an rawn luah ta a. Thil tam tak inthl^k danglam chhovin sakhuana thlengin kan hnam nun a sawi danglam zo ta a. A chhe zawnga nghawng tam tak a awm rualin a \ha zawnga thil inthl^k tam tak a awm bawk a, chu’ng erawh kan thlur hman lo thung ang. Sapho nena ka inhriat \anna a\anga Baptist HSS Serkawn din chhoh dan thlenga rawn tar lan ka duh avangin a chipchiarin kan ziak dawn lo tih a lang reng mai a, kan sanghar ^r rawh dawn a ni ber e.

Hnam kawlhsen leh thunun hara British-hovin an ngaih, tlang ram cheng Mizote leh Zo hnahthl^kten British-ho awp chin rama hnuhma an zu neih dan hi chhinchhiah fel a awm tam lo hle a, kum 1800 hma lam phei chu hmuh tur a awm lo hial a ni. Hmanlaia kan pi leh pute khan phaitual zu run hi an lo ching ve fe tawh mai a, mi lu tam tak hawnin sal leh rall^k sum an hawn tam \hin hle niin a hriat. Chutianga thil hlu hawna leh salte an man \hin avang leh an chenna ram an humhalh avang te chuan phai ram hi an run \hin ni berin a lang. Chhinchhiahna hmuh theih chinah kum 1824 – 1854 inkar khan vawi 19 lai phai an zu run a, mi 107 lai thatin, mi 15 an hliam a, sal atan mi 186 an man bawk. 1854 hnu lamah pawh hian hmun hrang hrangah Vai an run hi hmuh tur a awm a, a hnuhnung ber chu kum 1892, April ni 4-a Hailakandi-a Boruncherra thingpui huan Lalburha’n a run kha a ni. Hemi \um hian mi 45 thatin sal 13 an kai bawk. Mizoten Vai an runa an thah zat leh sal an man zat tak hi chiang taka hriat theih a ni lo va, mi an thah \euh thu leh in tam tak an hal thu te hi sawi a ni liam mai mai bawk a. Hriat theih chinah chuan khaw 43 an hal a, mihring 705 thatin salah mi 1034 an man. Sawi tawh angin \awngkaa inhlan chhawn a nih \hin avang leh ral lu an lak zat chiah sawi harsat chang a awm avangin a z^t chiah hi a chian theih loh a, tar lan ai hian a la tam ngei ang.

 

Saturday, January 30, 2021

TLEIRAWL LEH RAWLTHAR


Ziaktu:- C. Lalhmingmuana

Mizo ṭawng thumal kan hman pawlh, awmze hranga kan hman tho, a lam rik danah inpawh tawnna awm si thumal a ni. A awmzia chu kan hre viau nain inhnial nana hman a ni leh ṭhin a, a sawitu azirin hman dan a hrangin lam rik dan pawh a dang nge awmna hmun azira hman dan dang ta mai tih erawh hriat a harsa viau thung.

TLEIRÂWL: Mizo ṭawng dictionary hrang hrang – Zotawng Dictionary, Remkunga Dictionary leh Pu Buanga Dictionary-te hian ‘naupan hun kal pel ṭan tawh, nula la ni chiah si lo sawina a nih rualin hetiang rual mipa sawi nana hman a nih tho thu an sawi bawk.  Chuvangin, tleirâwl tih thumal hi chu hmeichhe sawina (feminine gender)  a nih rualin mipa sawi nan pawh hman theih niin, hmeichhia leh mipa sawi nana hman kawp theih (common gender) a ni tih hi pawm fel mai ila a hahdamthlak ber mai awm e.

K. Zawla lehkhabu, 1964-a tihchhuah  – ‘Mizo Pi Pute leh An thlahte chanchin’ phek 240-naah chuan ‘Keipui chimawm leh tleirâwl Bawkkuia’ chanchin a inziak a.

NEHU Pre University zirlai ni ṭhin, ‘Nauban (Mizo ro bawm)’ bung thumnaah chuan Lallianvunga chanchin sawiin, “Tleirâwl nun tlang tak” a nih thu ziah a ni.

James Dokhuma lehkhabu, ‘Thla Hleinga Zan’ bung hnihna, phek 9-naah chuan, “Tlangval tleirâwl pahnih” tih a ziak lang bawk.

Sunday, December 6, 2020

Upa H. Rothanga

 Govt High School, Lungleia ka zir laia kan headmaster, ka ngaihsan em em,mual liam ta pualin Shakespearean Sonnet ka han puah zo ve thei hram e.


Upa H. Rothanga

(3rd Nov 1928 - 12th March 2011)


Naunawn ianga dawi ang min lo dawmtu,

Nun hlu nun tam tinkim zua iang hriltu;

Thiam zir than tum ṭhalai kal lai duangin,

Thaikawi zirna rûn bel naufâ uapin.


I zâr hnuaia kal siam i hrai rualte,

Thiamthu thu ril i hlan ṭhalêng rualte;

Min dâwn lova rihsâng i liam mai hi,

Tuar thiam a har nghilh zai rel har kan ti.


Hun hlui thlira sikul nun hlui dawn hian,

I thang hluan e chhimtlâng Zoram tluana'n;

Thiam ril nun tam laithâ i hlan zawngte,

A châm reng e nghilh zâi kan rêl lo'ng e.


Hei hian 'ti hian duhte'n ka thlah nang che,

Hlimte'n Van Lal riah rûn bel zel nang che.

Wednesday, August 12, 2020

Val Upa R. Zaikunga

 June ni 25 zing khan val upa kan chan a. A thi tih ka hriat hian ka la tho lo va, mu chungin he hlahril (acrostic poem) hi ka ziak ta nghal a. Dawrah tar theih tura siamtirin amah vui nan ka va pe a, thangchhuah diar ka bàn nghal bawk.


VAL UPA R. ZAIKUNGA 

(01.01 1953 - 25.06.2020)


Rihsâng mual i liam ta maw, kir rel lovin,

Zalêng chhing zo, tlawmngai nopui dawmtu;

A fam ta maw awmlâi dawihlo vangin,

Iang zo awm lovin a chawi Zo nun hlu;

Kil tin mawi zo, mi hrâng a chân Zoramin,

Uanpui ka nuam kawlkil hâwlin a hringnun thu;

Nghilh ni kan nei lo'ng e Zofa lengin,

Ani ang mi bik leh ropui chu.

Sunday, November 24, 2019

RAM HNIH RAM KHAT

Vawiin Dt 24.11.2019 Pathianni hi Baptist Kohhran chuan 'Rualbanlote Ni' atan kan hmang. Kan kohhrana thuhriltu Rbt B. Vanlalthuama thusawi laiin he hlahril hi ka lo luanliampui a, ka note book-ah ka ziak nghal nawk nawk a, heti hi a lo ni ta a ni.

Note: He hlahril hi rilru lama rualbanlo nia kan ngaihte pual a ni e

RAM HNIH RAM KHAT

Thlan chhungkuaa par mawi turin,
Thlan bika lo piang ka ni;
An khawvel ka luh phat aṭangin,
Ngaihven leh beng verh ka lo ni;
An tan chuan thin tiṭhawngtu niin,
Beisei loh chhingkhual ka ni.

An tlâng aṭangin min thlir a,
An nun zia reng ka pu si lo;
An fuke leh kimtlâng ang ka pu a,
An ngaihtuahna ṭawmpuiah min ngai si lo;
An tan chuan rualbanlo, vohbik ka ni a,
Awmzia reng neiah min ngai si lo.

Ka thlir ang hian an thlir ve lo va,
Ka ngaih ang hian an ngai hek lo;
An ngaih anga awma'n min duh a,
Ka lungtlukna an hre phak si lo;
An tih ang ti turin min beisei a,
Ka duhzawng a ni ṭhin si lo.

Ka khawvelah hian ka zalen a,
Ka khawvelah hian ka hlim a,
Ka khawvelah hian ka lawm a,
Ka khawvelah hian thinlung a hliam lo,
Ka khawvelah hian itsikna a awm lo,
Ka khawvelah hian lungrual lohna a awm lo.

An khawvela awm ka nih avangin,
Kaihhruai ngai mai ka ni a;
An duh dana awm a ngaih avangin,
Enkawl ngai mai ka ni a;
Ka thlirna tlang aṭang chuanin,
Rualbanlo, vohbik an ni zawk a.

Hei erawh an hre phak mawlh si lo,
Kan theihna an hmu thiam lo zawk a ni;
Anni khawvel zawng a kum hlun lo,
Keia ram erawh danglam lo ram a ni;
Hei hi ka ram hlun tur a ni lo,
Ka hmun hlun zawk chu VANRAM a ni.
(Muana Chhakchhuak 24.11.2019)

Monday, February 11, 2019

SAVA - KAN RAM ROHLU



Sava veha ramsa pel thin hnam kan ni a, hmanlai hunah phei chuan ramvachal leh pasalthaten ngaihsan an hlawh a; ram lama thangchhuah phei chu vantlang chunga leng an ni thin. Hun a lo liam a, ramvachalten ngaihsan an hlawh ta lo va, humhalh duhna rilru a lo lian telh telh a, ramsate pawimawhnain kan thinlungah hmun a chang tam ta viau a ni. Hetih lai hian kan rama savate erawh dinhmun hlauhawmah an la ding ta fan a, kan hman nun leh khawsak pawh changkang chho viau tawh mahse savate nunna erawh a derthawng tulh tulh ni mai niin a lang.

Khawvel pumpui thlirin India hi sava chi hrang tamna ram a ni a, kum 2016 khan India ram pumpuiah sava chi hrang 1266 awma chhinchhiah a ni a, heng zingah hian chi 2 hi mang tawha ngaih niin chi 82 zet chu khawvel pumpuiah pawh mang mai thei dinhmuna ding an ni. Mizoram hi sava tamna hmun Indo-Myanmar bio-diversity hotspot an tih hmuna awm kan ni a, kan ram chhungah hian sava chi hrang engzat chiah nge kan neih hriat la ni lo mahse rintlak ber tura ngaih, “avibase” chhinchhiah danah chuan Mizoram chhungah hian sava chi hrang 660 zet hmuh chhuah a ni tawh. Heng bakah pawh hian la chhinchhiah loh la awm nual tura ngaih a ni. Heng sava chi hrang kan ramin kan neihte zingah hian chi 26 chu khawvel pumpuiah pawh mang mai thei dinhmuna ding an ni.

SAVA PAWIMAWHNA:
Kan khawvel sik leh sa awmdan dik taka awmtirtu pawimawh tak chu kan thing leh mau, ramngaw te hi an ni. Kan thingkungte an lo pun zelna tur leh ngaw khupa a awm theina  tura tangkai ber mai chu savate hi an ni. Mizoten thingkung kan tih chin zawng zawng deuhthaw hi a zirmite tawngkam takin ‘angiosperm’ an tih zinga mi a ni. Angiosperm chu sawifiah dan mawl thei ber chuan par leh rah nei chi tiin a fiah mai awm e. Heng thingkungte hi anmahnia lo pung mai an ni bik lo va, an rah chhunga chi atanga lo pung an ni ber. Savaten thingkung pun zelna atana an hnathawhte thlir ta thuak ila.

1. Inthlahpunna (pollination): Thingkung par chi a lo par hian, a parah a pa chi leh a nu chi a awm thin. Par khata mi pawh ni se a nu chi leh a pa chi an intawn fuh loh chuan chi tiak thei tur a insiam thei lo. Anmahni maia inpan thei an nih loh avangin pawn lam atanga puitu an mamawh a ni. Hemi kawnga thawh hlawk ber chu savate hi an ni.

2. A theh darhna (dispersal):  A nu chi leh a pa chi a intawn hnuah pawh hian thingkung a lo nih theihna turin kawng thui tak a la zawh a ngai. Thing chi awmze neia lak chhuah a nih hnuah hian a lo to a, a than len theih nan tui, ni sa, lei tha leh hmun awl a mamawh a. Hetianga thing chi theh darh tur hian nungchaten an put darh hi a pawimawh em em a ni. Thing chi thenkhat chuan ramsa leh savate chaw kawng (digestive tract) a kal tlang phawt hnua an ek chhuah loh chuan a tiak hlei thei lo a ni. Hetianga thing chi pu darh tur hian savate chuan thui tak tak leh hmun zau tak takah thlawhpui a, an theh darh thin avangin an pawimawh zual hle a ni.

3. Enkawl zuina (care):  Thing chi chu a lo insiam tan dawn atanga thing kung puitling a nih thlengin natna hrik, rannung leh a ei chhe theitu chi hrang hrang lakah ven leh enkawl reng a ngai. Sava tam zawk chuan an awmdan tura Pathianin a lo ruat angin, heng thing ei chhetu chi hrang hrang hi chaw atan a lo hmang ve hlauh thung a ni. An eizawnna hmun a nih ve tlat avangin savate chuan thing chu a puitlin thlengin kawla ni chhuak chhiarin an awmchilh a, a puitlin hnuah pawh a la chenchilh zui tlat a ni. Mithiamte zinchianna atanga an thu khaikhawmna chu “Sava chi hrang a tam poh leh thingkung chi hrang a tam a, sava tamna hmunah chuan ram bua pawh a insiam ngaw leh hma bik. Sava tamna hmunah chuan thingkung a hrisel bik a, thingkung dam hun chhung pawh a rei bik” tih hi a ni.