Thursday, October 10, 2024

MIZO TAWNG HUMHALH LEH HMAN UAR

 


|awng humhalh ngai, bo mai thei dinhmuna ding zingah Mizo \awng sawi tel a ni ve mauh mai. Hetia han ngaihtuah mai chuan engtin tak bo ang maw a tih theih a ni. Amaherawhchu, \awng hausa lo a nihnaah hian hnam dang \awng kan la lut nasa hle a, Mizo \awnga kan neih ve reng pawh hnam dang \awng, Sap \awng/Vai \awng kan hmang tam hle. Chutih karah kan \awng hi a thl<kin awmzia a neihna tonal language a lo ni lehzel bawk si a, a \awng dik kan zir a, kan hman uar a, kan humhalh a ngai tak zet a, chutiang a nih loh chuan kan \awng hi a ral hret hret ang tih chu a rin theih mai awm e.  Tin, Mizo \awng ziah d^nah hian kan la inthurual hlei thei meuh lo , dik nia kan hriatte pawh a inang lo fo \h$n. Mizoram sawrk^r thuchhuah hmanga din, Mizo Language Committee (MLC)-in ‘Mizo |awng Ziah D^n’ tih lehkhabu a buatsaih hi innghah n^na kan hman ber a ni a; mahse, hetah pawh hian ziah lan kim theih a la ni lo. Tin, MLC hi Mizo \awng ziah d^n turah thuneihna neia din a la nih chiah loh av^ngin duh khawp lohna pawh a la awm thei ang. T<nah chuan Assembly House meuhah Mizo Language Development Board Bill 2022 pass a ni ta a, office neiin bul an \an ta bawk a; thuneihna neiin Mizo \awng ziah d^n tur an la rawn duang chhuak d^wn a ni.

Mizo \awngah hian ziah zawm leh zawm lohvin kawngro a su hle; hetih rual hian \awng bung hrang (parts of speech) hmanga \hen hran theih apiang \hen hran vek tur tihna lam erawh a ni lo. Mizo \awng kan ziah dik theih nan thubet (affix) lam i han hr<t thuak teh ang.

1. Thubet (affix) chungchang: Mizo \awng ziah d^na kan harsat lai ber chu ziah zawm leh zawm lovah a ni. Chuv^ngin, thubet (affix) kan hriat a ngai a, thubet chi hnih – thuhmabet (prefix) leh thuhnungbet (suffix) hi kan hre chiang a nih chuan kan harsatna tam tak l^k kianin a awm ang.        

1.1:      Kan \awngah hian thuhmabet (prefix) panga leh thuhnungbet (suffix) sâwm leh paruk kan nei a, hei tal hi chu vawn i tum ang u.

Thuhmabet (prefix)                 : in, inti, intih, ti, tih

Thuhnungbet (suffix)              : a, ah, awm, ho, in, na, phung, pui, sak, san, siak,                                                     te, thlâk, tîr, tu, zia

Thuhmabet (prefix):

in:                    Inbual fai hi an inchh$r ngai lo an ti.

inti:                  Intifel leh lutuk hi chuan \hian an nei thei lo.

intih:                Naupang inkâwm hi intih\ah an ch$ng.

ti:                     I tangka kawl lai kha lo tipung la, lo tiriral rêng rêng suh ang che.

Tih:                  I sum kawl hi i tihbo hmain tihpun dan tur ngaihtuah rawh.

Thuhnungbet (suffix):

a:                     Aizawla zin hi ka peih lo; lirtheia chuan hi ka huphurh \hin.

ah:                   Kan kawtah buhfai an sem a, ipah an khung nghâl zêl.

awm:               Nangni chhungkua hi in fakawm \hin, mi rinawm lo ni zêl ang che u.

ho:                   Tlangvâlho \hu khâwm hi chuan fiamthu an thawh leh nge nge \hin.

 

Awmze dang neia HO hi hman a niha parts of speech-a nihna nei a nih chuan a hranga ziah tur a ni.
Thu ho(adj) deuh deuh an sawi ngai lo.
Nangman min ho (verb) rawh.
I hote (noun) rawn hruai ang che.
En ho, sawi ho, thlir ho, ngaihtuah ho (adverb)

in:                    Silaiin mi tin mai mai suh; dânin a phal lo.

na:                   Sumdâwnna hi ram hmasâwnna lian tak a ni.

phung:             Nunphung hre lo lutuk hi chu mi mâwla chhiar tlâk an ni.

pui:                  Zaninah inkhâwmpui kan \an dâwn. Rova hi ka Khiangtepui a ni.

                        Vawiin chu thlâm min sakpui teh u.

sak:                  Tui min zu chawisak mai teh u; hmanniah keini pawhin chini kan leisak che u kha.

san:                  Uiresan nih hi kan hlau viau tak nain, mi tam takin an fate an thihsan alawm.

siak:                 Niminah kan sikul naupangte kan inzuansiak a, pahnihna ka ni.

te:                    Zirlaite tana mi pawimawh ber chu zirtirtute  hi an ni.

thlâk:               Ruati chu thil buaithlâk deuh a awm hian a zâm nghâl mai \hin.

t$r:                    Ka damlo chu ka nuin chaw mi eitîr a, puan mi sintîr bawk.

tu:                    LALPA chu engkim siamtu a ni a, nunna min petu a ni bawk.

zia:                   Muani felzia hi kan khua hian kan hai lo maw le.

1.2:      Thubet (affix) hi \awng dang, lam t^wi leh figure n>na zawm a ngaih chuan hyphen ( - )     hman \hin tur a ni.

Entirna:            Committee-in kan r>l ang hian Rs 2000-a \anpui ni se.

1.3:      Hêng bâkah hi chuan thumal leh thil hming a ni ngei tih kan chian loh chu ziak hrang phawt           ila, kan ziak sual tlêm zâwk ang. Amaherawhchu, thumal chuan awmzia a neiin a sawi fiah         theih tur a ni. A mala awmzia a neih loh chuan zawmpui a nei tihna a ni thung.

            Entirna:

1.      ring ruh, ngal ruh, khêl ruh…kan tih laiin kumkuruh leh khingkhangruh erawh kan zawm ang. A chhan chu ‘kumku’ tih leh ‘khingkhang’ tih thumal kan nei lo va, kan taksa pêngah pawh a awm loh avangin ziah hran khan awmzia a nei lo.

 

2.      Hmanhmawh nge hman hmawh? ‘Hmawh’ tih thumal kan nei lo va, awmzia pawh a nei hek lo. Hei vâng hian zawmpui a nei tih hriat tur a ni.

2.         Hawrawppui hman chungchâng:

            Hawrawppui hmanna tur hi fel taka duan a nih laiin mahni ngaih pawimawh zâwng tih vânga         sentence laklawha hawrawppuia ziah \an fo hi ch$n loh tur a ni. Kan ngaih pawimawh zâwng           a inang dâwn si lo. Mizo \awng kâra hnam dang \awng kan zeh pawhin lam t^wi emaw,         hming bik (proper noun) emaw a nih loh chuan hawrawppuia ziah \an a ngai lo. Kohhran       thilah phei chuan F.D. hming te, Pathian sawina te, proper noun dang te leh khungna (“ ”)         \anna dawtah tih lovah chuan hawrawppui hi hman fo loh tur. Kan thu ziah laiah ngaih             pawimawh b$k kan neih chuan a thumal pum kha hawrawppuia ziah zâwk ni se; a nih loh vêk        pawhin hawrawptêa ziak \an siin, hawrawp hrâw (bold letter) hman mai tur a ni.

Entir nan: biak in, maichâm, pulpit, seminar, hall, chatuan ram, kohhran, ldt.

 

3.         |awng dang ziah d^n tur:

            Mizo \awnga thu kan ziah laiin, pehh>l theih miah lova hnam dang \awng ziah tel a ngaih   hian hawrawppuia in\an tur nia ng^i an tam hle. Hei hi \awng ziah d^n tur kalhmangah a dik    lo va; sentence bul \anna ni lo, hming b$k (proper noun) pawh ni chuang lo a nih chuan             hawrawpt> hman \hin tur a ni. Kan thu ziah tihfiah n^na kan hman chu hnam dang \awng a ni        tih tihlan n^n hawrawp ^wn (italic) hman b$k ni z^wk se. Hnam dang \awng a\anga kan l^k,            Mizo \awng ang maia kan hman tawhte erawh hei hian a huam tel lo thung ang. Hetih lai             hian, Mizo \awnga kan neih sa reng thumalte erawh humhalha hman thiam kan zir z>l a      pawimawh hle a ni.

4.         Thumal \henkhat ziah d^n tur:

4.1:      Nge:    Zawhna thumal nge hi ziah hran zêl tur.

                        Entirna:            tu nge, eng nge, khawiah nge, engtin nge, eng vâng nge...

4.2:      Conjunction thumal—tichuan, chutichuan, chuv^ngin, tin, amaherawhchu, nimahsela,      mahse, ldt. kan hman dâwnin a hma chiahah full stop emaw, semi-colon emaw dah \hin tur a           ni a, a dawt chiahah comma dah leh \hin tur a ni.

            Entirna:            Muanpuii chu nula fel tak a ni; amaherawhchu, a ch> hi a muang deuh \hin.

4.3:      MI:      ‘Mi’ tih hi a dawta thu n>na ziah zawm hun chu tlêm tê chauh a awm.

            mihring                        mikhual                       milem              milim                          

            minung                        mipa                            mipui              

Thil dang zawngah chuan mi hi thil hming (noun) a ni a, a zuitu hi adjective a nih tlângpui av^ngin ziah hran zêl tur a ni.

            mi sual             mi fel                           mi hausa                      mi rethei                                 

            mi hnawksak   mi ngo                         mi hâng                       mi lian

4.4:      TI:       ‘Ti’ hi thuhmabet (prefix) a nih hun leh verb pangngai a nih hun hriat hran a har hle.

1)      Verb pangngai a nih hun: Verb pangngaia kan hman chuan a malin a ding dâwn tihna a ni a, a zuitu hi adverb a ni ang. Kan thil tih dan sawina a ni.

Entirna:      Ka fapa hi ka duat em a, ka ti sual a ni. (Ka fapa ka duat lutuk kha ka thil tih dan a dik lo tihna.)

 

2)      Prefix a nih hun: Verb thumal hmaah a bet ang a. A tuartu (object) dinhmun sawina a ni ve thung.

Ka fapa hi ka duat em a, ka tisual a ni. (Ka fapa kha ka duat em avangin ka fapa khan a sual phah tihna.)

 

A chunga ent$rna kan siam ang khian, thu kan ziah laiah ti kan hmang dâwn a nih chuan kan          thil tih dân nge sawi kan tuma a tuartu dinhmun tih ngaihtuah rân chungin a ziah dân thiam       tum a ngai a ni.

 

 

 

 

 

5.         Thu \henkhat hman dan leh sawi fiahna:

 

5.1:      Biak In/Biakin/biak in:         Mizo |awng Ziah D^n, 4th edition-ah chuan ‘biak in’ tia dah a         ni. Kristian-ten kan inkh^wmna at^na ‘in’ kan hman hming ziah d^n hi chi thum vel awm          \h$nin a lang. H>ng z$ngah hian ‘Biakin’ tih b$k hi erawh ‘in’ hian suffix dinhmun a luah hun            a nih loh av^ng leh noun a nih av^ngin a hranga ziah a ngai a ni. Chuv^ngin, kawh b$k nei      lova Kristian-te inkh^wmna hmun kan sawiin, sentence bul \anna a nih loh chuan, common     noun a nih angin, ‘biak in’ tih ni se. Kawh b$k neia proper noun anga kan hmang a nih erawh             chuan B leh I hi hawrawppui hman z>l ni se.

            Entirna: BCM Biak In, Venghlun

5.2:      Kohhran:       Thu ziak \hin \henkhat chuan sentence bul \annaah lo pawh ‘Kohhran’ tia    ziakin hawrawppui ‘K’ an hmang z>l \h$n. Kohhran ngaih pawimawh v^ng niin a lang. Kawh b$k nei lova kohhran sawina naran a nih chuan hawrawpt> hman ni se. Kawh bik neia hman a            nih erawh chuan hawrawppui hman \hin ni se.

5.3:      Chanchin |ha:          Lal Isuan min chhandamna thu hi ‘Chanchin |ha’ tiin a hming b$k at^n        hman a ni \h$n a, Bible-ah pawh hetianga ziah a ni bawk. Thuthlung Thar bu hmasa palite       hming hi hetiang bawka ziah a ni. Chuv^ngin, sentence in\annaah lo pawh hawrawppuia bul    \anin ‘Chanchin |ha’ tih zel ni se.

5.4:      L^wmthu/ngais^ng/ngaihl</ngain>p/ngaih d^n:                H>ng hi Bible chhuak thar ber            (O.V Re-edited ’17)-ah a inzawma ziah vek a ni. Amaherawhchu, parts of speech-ah awmze             hrang nei, a inzawma kan lo ziah mai \hin a ni a, MLC chuan a hrang z>la ziah turin a dah a     (Mizo |awng Ziah D^n fourth edition, p. 155). Chuv^ngin, ‘l^wm thu, ngai s^ng, ngai hl<,   ngai n>p, ngaih d^n’ tiin ziah hran z>l ni tawh se.

5.5:      Ziak/ziah:       Tun hma lam a\ang tawhin ‘ziak’ hi tidanglam (inflect) lovin hman \h$n a ni a,         ‘ziah’ erawh ‘ziat’ tihdanglamna a ni \h$n. T<n thlengin Bible-ah pawh hian ‘ziak’ hi        tihdanglam a la ni meuh lo va, Luka 16:2 “I sum enkawl chanchin mi ziah vek rawh” tih b^k          hi chu tihdanglam lohva hman a ni. Hetih lai hian thu ziak mi tam ber hian a remch^ng lai          apiangah ‘ziah’ tiin an tidanglam tawh a. MLC pawh hian tihdanglam turin a lo dah tawh       bawk a, tihdanglam tura ngai hi an tam z^wk hle tawha ngaih a ni. Chuv^ngin, a remch^nna             hmunah ‘ziak’ hi ‘ziah’ tiin tihdanglam (inflection/inflected form) hi hman ni se.

5.6:      Bawihs^wm/sawngb^wl:      Kan hman pawlh fo mai a, a fel chiah lovin a lang. Bawihs^wm       tur chu mi nung, la thi lo ngei tur a ni. Thi tawh chu bawihs^wm a \<l lo va; a ruang    hl^wmin, ph<m tura sawngb^wl mai tur a ni.

5.7:      Kalhmang/kalphung:            Heta kal  hi a hniama lam r$k tur a ni a, a ri s^nga lam an awm          \hin, a dik chiah lo a ni.

5.8:      Lepse/lipse:    Uluk taka ena zawng chhuak vek hi lepse a ni a, lipse a ni lo. Sa vun an lip \h$n a, lip a nih chuan a awm d^n thl^k thleng hlawk a ni \h$n. Lip thumal av^ngin lepse hre            fuh lovin lipse an ti ta mai niin a lang.

5.9:      Kherkhiap/Khirhkhiap:       Khirhkhiap tih hi kherkhiap tih thmal hriat sual palh niin a lang.        Thuhriltu 7:16 leh Ezekiela 17:2-ah chuan kherkhiap tih kan hmu a, Mizo \awng dictionary    lamah erawh hmuh tur a awm meuh lo.

5.10:    Mal tluan chawi:       Innei tharte duhsakna \awngkam ‘fanau mal tluan chawiin’ kan tih \hin        hi, mi \henkhatin hre fuh lovin, ‘mal’ hi ‘malsawm’ tiha ‘mal’ ri anga ri s^ng tur emaw ti an          awm, a dik chiah lo a ni. Pi leh puten fa ngah tura duhsakna an hlanna thu a ni a, fa pakhat lek    ni lo, ke tluan/mal tluana pawm tham nei tura induhsakna a ni. Malpui, malt> kan tiha ‘mal’             sawina a ni.

 5.11:   Thawhlawm: Thawhlawm tiha ‘lawm’ hi a ri s^ng leh hniam lam kan awm ve ve a, a ri     s^nga lam erawh an tam l>m lo. A \awng kalphungah chuan a ri hniama lam hi a dik zawkin a           lang. Pawisa kan thawh l^wm a, (lawm ri s^ngin) kan thawhlawm (lawm ri hniam) chu mi      harsa \anpui n^n kan pe.

5.12:    Chhung leh kua:       ‘Chh<ngkua’ a awm a, ‘chh<ng leh khat’ a awm bawk a; ‘chh<ng leh         kua’ tih \awngkam erawh hi chu t<n hnaia chher chawp, awmze nei lo a ni.

 

5.13:    I lo…ila:         ‘I lo \awng\^i ila, ‘hla i lo sa ila,’ ‘Pathian thu i lo ngaithla ila,’ tia hmang an             awm ta nual mai, fimkhur a ngai viau. ‘I lo’ kan tih chuan ‘ang u’ tihin a zui ang a, ‘ila’ tih kan hman duh chuan a bulah ‘i’ tel lovin ‘lo’ emaw, ‘han’ tih emaw hman z^wk mai tur a ni       ang. Entîr nân: ‘Kan inkhâwm lo \an tawh ila/i lo \an ang u/Pathian thu han chhiar          chhunzawm nghal ila’ tiin.

 

5.14:    Na nei:            ‘|anna i lo nei ang u, Pathian thu chhiarna kan nei ang a, \awng\^ina kan nei          ang a, hla sakna kan nei ang a, thawhlâwm khawnna kan nei ang a, sawi hona kan nei a’ tiin   kan sawi \hîn. Hetianga sawi lo hian, ‘Pathian biak inkhâwm lo \an tawh ila/i lo \an ang u,     Pathian thu thianghlim i lo  ngaithla ang u, i \awng\^i ang u, Pathian fak leh chawimawi nân       hla lo sa ila, Pathian hnêna thilpêk lo la khâwm ila, kan sawi hova,’ tih mai a \ha.

 

5.15:    Ni sela, ni se: Sawi tur leh hriattîr tur sawi zawh vek tawh hnua ‘kan inhriattîr ni sela/ lâwm           thu kan sawi ni sela,’ tih hi ch$n loh ni se. ‘Lâwm thu kan sawi e/kan inhriatt$r a ni / kan sawi          a ni,’ tih mai a \ha.

 

5.16:    Tiri/tihrik: ‘He lai Pathian thu hi ka’n tiri ang e’ ‘A thu kan tihrîkte kan z^ atân Lalpan       mals^wm rawh se’ tih ang chia hmang an awm ve zauh zauh a. ‘Tiri’ tih aiah ‘sawi’ tih ni se     a \ha. Thu kan sawi hian kan tiri satliah lo va, awmze neiin kan sawi z^wk a ni.

 

5.17:    Zal>nna:         Zal>nna tiha ‘len’ hi thl<k lova ri kuai t^wia lam kan awm \h$n; mahse, thl<k          seia zal>nna tih hi a dik z^wk a ni. Zal>n tiha ‘l>n’ hi zal>ng tiha ‘l>ng’ inflected form a ni.        Chuvangin, zal>n tih chu zal>ng inflected form a ni pawh kan ti thei ang. ‘Za’ chu ‘a vaiin’     tihna a ni a, ‘l>ng’ chu khuahkhirh loh tihna tluk a ni. Zal>n chu zal>ng a\anga tihdanglam          (inflected/modified form) a nih tawh avangin, ‘na’ belh a nih hnua tihdanglam nawn leh a \<l       tawh lo va; ri kuai t^wia lam a nih chuan a awmzia pawh a dang daih thei a ni. 

 

5.18:    Buarchuar/buaichuar: Buarchuar tih leh buaichuar tih hi Bible-ah chuan a awm lo ve ve.             Mahse, a \awng kalphung kan enin buar leh chuar tih dah kawpa thumal siam, buarchuar hi a             dik zawk ngei a ni. Khawbaw, khawlo, fel lo tihna a ni a, Mizo \awng dictionary-ah pawh         chutianga ziah chu a ni hlawm. Buaichuar tih erawh hmuh tur a awm lo. 

 

5.19:    Chu achhapah/Chuta chhapah: He thu hi hman pawlh an awm \hin, chu achhapah tih hi          hman dan tur dik zawk a ni. Chuta/chutah tih hi awmze hran neiin kan hmang a, hmun leh       hun aiawh atan kan hmang \hin. Chuta mi chu, chuta \ang chuan, chutah ngei chuan, ldt        

 

5.20:    Thu veivir/vai vir: Thu veivir a awm a, vai vir chi erawh a ni lo.

 

5:21:    Veleh/velah:   Veleh tih hman huna velah tih hmang an awm \hin, a awmzia a hrang daih a            ni. ‘Ka lo thlen veleh ka lo bia ang che’ tiha ‘veleh’ hi velah tih tur em maw ti an awm \hin, a             dik lo a ni. Velah tih chuan ‘bul vel, chhehvel’ sawina a ni, ‘veleh’ erawh hun tar lanna chi         khat a ni.

 

5.22:    A\ang: Patling/nutling pui pui zingah pawh hmang dik lo an tam ṭhin hle. “Aizawl a\ang ka           lo kal,” ti ringawta hmang te, “Hmân aṭang ka hre tawh che,” ti ringawta hmang an tam ṭhin. Hei hi a dik lo va, ‘aṭangin’ emaw, ‘aṭanga’ emaw, ‘aṭang chuan/aṭang khân,’ etc. tiin emaw       hman tur a ni.

 

5.23:    Ai: Hei pawh hi puitling zingah pawh hmang dik lo kan tam hle. Khaikhinna (comparative             degree/superlative degree siam dâwna thu zawm nân (conjunction)-a kan hman chuan a mala          hmang ngâwk lovin, ‘aiin/ai pawhin/ai chuan/ai khân,’ etc. tia hman tur a ni.

                        Thanga ai ka lian zâwk. (Dik lo)

                        Thanga aiin ka lian zâwk. (Dik)

 

5.24:    Nichin: Hei pawh hi nutling/patling zingah hre fuh lo an awm ṭhin. ‘Nachin’ tih loh tur a ni.           Mizo tawngah hian hun kal tawh sawi nân thuhmabet angin ‘ni’ kan hmang a, hun lo kal turah ‘nak’ kan hmang thung. Entir nân: nichin, nimin, nizan, nikum (hun kal tawh), nakin,             naktûk, nakzan, naktip, nakkum (hun lo la kal tur).

 

5.25:    Inkâwm ngeih: ‘Inkâwm ngaih’ kan tih hian awmzia a nei lo va, ‘inkawm ngeih’ tih tur a ni.

 

5.26:    Entir nânin: Hei pawh hi a dik lo. “Nânin” tih hrim hrim hi naupangchhe ṭawngkam a ni a, a         dik lo. ‘Entir nân’ tih mai tur a ni.

 

5.27:    Sak: Hei hi thuhnungbet (suffix) kan neih zinga pakhat a ni a, hman dik loh lam aiin ṭul lova           hman kan chîn zinga pakhat a ni. Mizo ṭawnga thil tih sawina thumal (verb) ṭhenkhat, tuartu/pakaina nei lo chi (intransitive verb) ṭhenkhat hi a thlûk emaw, a hawrawp emaw tidanglama tuartu/pakaina nei chi (transitive verb)-a hman tâk daih ṭhin a awm a. Entir nân,        ‘lei, hawn, siam, chhuh,’ etc. te a ni. Hêngah hian ṭûl ûk lova ‘sak’ behtir kan chîng viau. A             nazawnga ṭul mang lova rawlh sek a nih hian a hnawkin ninawn lamah a kal thei.

 

                        Ka pain thil min lei (sak).

                        Ka nuin thil min hawn (sak).

                        Ka ṭhianpain ka pen min chhuh (sak).

                        Ka pain motor lem min siam (sak).

 

            “Pathianin ka ṭawngṭaina a chhâng,” tih mai âwm taka, “…ka ṭawngṭaina min chhânsak,” tih          kan chîng lutuk pawh hi a hneawm ṭhin. “Pathianin ka ṭawngṭaina min chhânsak,” ka tih         chuan tu emaw ṭawngṭaina kha ka chhâng hman si lo va, ka ai awhin Pathianin min lo    chhânsak ka tihna a ni daih mai. Kan sawi tum loh zâwk a kâwk daih thei a ni.

 

5.27:    Hnen…che: ‘Hnên’ leh ‘che’ kan hman dun hian thu kan chhep rem lo fo. “I hnênah kan dil          a che,” tia ṭawngṭai thu chham ṭhin kan tam. “I hnênah kan dil e,” emaw, “Kan dil a che,”        emaw tih mai tur a ni.

 

5.28:    Lehling/letling: ‘Lehling’ tih tur ‘letling’ tia hmang kan tam bawk. Thumal hrang daih a ni.            “Kan farnu pasal nei lo haw leh chu a lawmawm lehling zâwk e, in chhung chêt zawng zawng min âwl a,” ti anga hman tur a ni, ‘letling’ ni lovin. ‘Letling’ hmanna hi chu hi chu kan hre        belin ka hria a, sawi ngai lovah dah ila.

 

5.29:    Thumal tihdanglam: Mizote hian mumal angreng takin thu kan chheh dân azirin thumal kan         tidanglam ṭhin a. A thlûk chauh tihdanglam chi te, a hawrawp tihdanglam chite a awm.            Nutling ve pui tawh pakhat hian youtube-ah hian, “Artui kang dân…” a rawn ti a. “Artui kan             dân…” tih tur a ni. Hei hian ṭhangtharte hian Mizo ṭawnga thumal kan tihdanglam dân hi kan         hre fuh ta lo fo mai tih a tilang a tih theih âwm e. A eng eng thumal hi nge kan tihdanglam             ṭhin leh kan tihdanglam dân chu hetah hi chuan kan sawi vek sêng lo vang a, hriat tuma kan zir a ṭul hle mai.

            Kan naupang lai (dik lo)
            Kan naupan lai (dik)
            In ka thleng hunah ka lo bia ang che (dik lo)
            In ka thlen hunah ka lo bia ang che (dik)

 

6.         THU CHHEH DÂN DIK LO/REM LO

 

6.1:      Malsawm: Tunlai hian thu chheh dân dik lo pakhat, ‘malsawm’ tih chheh dik loh a hluar    viau, “Lalpan min malsawm,” tih ang chia thu chhep an tam. ‘Malsawm’ tiin thumal pakhat      angin kan hmang nain kan thu sentence siam dân azirin phel ṭhin tur a ni.

                        Lalpan min malsawm. (Dik lo)

                        Lalpan mal min sawm. (Dik)

                        Lalpa chuan Abrahama chu a malsawm a. (Dik lo)

                        Lalpa chuan Abrahama chu mal a sawm a. (Dik)

 

6.2:      Remruat: Hei pawh hi kan sentence chheh dân azira pawh ṭhen (‘rem’ leh ‘ruat’) ngaih hun           awm a ni. “Lalpan a remruatsak che,” tih nulh nulh chîng an awm, “Lalpan rem a ruatsak         che,” tia hman tur a ni.

 

7.         ZIAH DÂN DIK LO

 

            Mizo \awng hmang \heuh \heuh pawh hi kan \awng chhuah dan a inang lo fo va,  kan lam rik        ang ang kan ziah avânga kan thu ziah dik loh langsar deuh nia ka hriatte a ni.

 

 7.1:     Ang a: Hei hi ‘a nga’ tiin kan lam ri nâin, a ziaha ziahah chuan ‘ang a’ tih tur a ni. “Thanga a         lo kal a nga,” tia kan ziah hian awmzia a nei lo, “Thanga a lo kal ang a,” tiin kan ziak tur a ni.         A tlukpui deuh tho ‘ang e’ tih erawh kan ziak dik tlangpui a, ‘a nge’ kan ti meuh lo.

                        Naktukah ka lo kal ang a, ka haw leh ang.

 

7.2:      Ang em: Hei hi kan lam rik ang angin ‘a ngem’ tiin kan ziak nasa hle. ‘Ngem’ hian awmzia a         nei lêm lo. ‘Ang em’ tia ziah thlap thlap ṭhin tur a ni.

                        Naktukah i lo kal ang em?

 

7.3:      Em ni: Hei pawh hi kan lam rik liam puat ang angin ‘e mi’ tiin emaw, ‘a mi’ tiin emaw kan            ziak nasa hle. A awlsam zâwnga kan lo lam ri a nih pawhin a ziaha ziahah chuan ‘em ni’ tih   tur, ‘e mi/a mi’ kan tih mai mai hian awmzia a nei lo.

                        In lo kal dawn lo em ni?

 

7.4:      Em mai: Hei hi kan lam rik ang angin ‘e mai’ tiin kan ziak fur mai. ‘Em mai’ thlap thlap tur a         ni.

                        I induh em mai, ka lo lang lo mai ang e.

 

7.5:      Eng nge: Hei hi ‘e nge’ tiin emaw, ‘a nge’ tiin emaw kan ziak nasa. A awlsam zâwngin “e             nge” tiin kan lam ri nâin, awmze nei tur chuan ‘eng nge’ tiin kan ziak thlap thlap ṭhin tur a ni.

                        Hei hi eng nge ni?

 

7.6:      Lo’m ni: Hei hi ‘lo em ni’ tih kaih tawi a ni a, ‘lo’ leh ‘m’ inkârah hawrawp bânna daha ‘lo'm        ni’ tih thlap tur a ni, ‘law mi’ kan tih hian awmzia a nei lo.

                        In lo lêng dâwn lo’m ni?

 

7.7:      Ani/a ni: ‘Ani’ hi mihring ai awha kan hman chuan ka ziah ang hian ziah zawm tur a ni.

                        Ani hi ka ṭhianpa a ni.

            ‘A ni’ hi hetia ziah hran hian sentence emaw, thu hlâwm emaw tihtâwp nâna kan hman țhin a         ni.
                        Ka hming chu Liana a ni.

 

7.8:      Asin/a sin: ‘Asin’ (ziah zawm) pawh hi sentence leh thu hlawm tihtâwp nân kan hmang     ṭhin.

                        Ka hmangaih che asin.

            ‘A sin’ (ziah hran) hian ‘a’ hi tu/ thil eng emaw ai awhtu a ni a, ‘sin’ hi thil tih sawi nân       emaw, thil pianhmang/nihphung sawi nân emaw kan hmang ṭhin.

                        Thangan rizai lum deuh a sin.

                        Ka thirzai lei chu a s$n chi a ni.

 

8.         BCM HUANG CHHUNGA |AWNGKAM HMAN BIKTE:

            Kohhran hrang hrang hian kalphung hrang kan neih ang bawkin \awngkam hman b$k pawh           kan nei hlawm a. Mizoram Baptist Kohhran pawh hian kan \awngkam hman b$k, tun hma   hun rei tawh tak a\anga kan lo hman tawhte hi humhalh a, kohhran tinah inang tl^nga kan   hman a \<l hle a ni.

8.1:      Beirual: Kohhran dangah chuan kan hman loh dana hmang pawh an awm. Kan kohhran    huang chh<ngah erawh ‘Beirual’ tiin hman ni se, sentence bul \anna ni lovah pawh B             hawrawppui hman ni se.

8.2:      Pathianni zing inkh^wm: Baptist Kohhran kalphungah hian chawhma/chawhnu inkh^wm           kan nei ngai lo va, ‘Pathianni zing inkhawm’ tih hi kan hman ngheh d^n a nih av^ngin hman          zui z>l ni se.

8.3:      Inkh^wm hruaitu/hruaitu: Kohhran leh a hnuaia p^wl hrang hrangte inkh^wmnaa a        kaihruaitu ber hi ‘hruaitu’ tih a ni a, a Sap \awnga kan sawi duh a nih chuan ‘leader’ tih mai   tur a ni e.

8.4:      Baptisma zirlai: Kan kohhran huang chh<ngah pawh hian, khaw hrang hrangah kan sawi             d^n a inang lo fo. Chuv^ngin, kan hman tl^ngl^wn ber ‘baptisma zirlai’ tih hi hman z>l ni se.

8.5:      Bialtu Pastor: Bialtu tih b$k hi grammar lam a\anga enin dik hlel deuha ngaihna a awm fo             \hin. Amaherawhchu, bialtu tia a mala kan lam pawhin kan sawi tum nihna kengtu chu   Pastor’ tho a nih av^ngin, kan lo hman tawh \hin d^n chhunzawmin bialtu Pastor tih hi         hman z>l ni se. Hetih lai hian bialtu Kohhran Upa tih pawh hi kan hman d^n tho a ni bawk.

8.6:      Lalpa Zanriah (Sacrament) buatsaih: Kohhran serh leh sang z$nga pawimawh tak, Lalpa            Zanriah (Sacrament) hi buatsaih tia hman z>l ni se. Tin, a theih chin chinah Mizo \awng ngei          ‘Lalpa Zanriah’ tih hi hman z>l ni se, L leh Z pawh hi hawrawppui hman ngei ni bawk se.

8.7:      Ramthim: Mission field-a kan rawngb^wlna chungch^ng kan sawiin, mission field chu      ‘ramthim’ tih a ni a, a inzawma ziah zel ni se. Amaherawhchu, ni b$ka kan hmang a nih           chuan, sentence bul \anna ni lovah pawh R leh N hawrawppuia hmangin ‘Ramthim Ni’ tih ni z>l se.

8.8:      D^n puitling: Kan kohhran member puitling, bawrhb^nna nei lova inneihna hi d^n puitling          tih a ni.

8.9:      Dant>: Kan kohhran member puitling, d^n puitlinga inneihna tlin lote inneihna chu dant> tih         a ni.

8.10:    Nau hlan: Nu leh paten Pathian hn>na an fa an hlan hi kan kohhran kalphung pawimawh tak        a ni a, nau hlan tia ziah leh sawi z>l ni se.

 

8.11:    Rawngb^wlpui duh tak, I rawngb^wlpui:

 

Kohhran huang chh<nga lehkhaa ind^wrnaah ‘Rawngb^wlpui duh tak’ tih leh ‘I rawngb^wlpui ‘ tih hman z>l ni se.

 

8.12:    Sap Upa leh Pu Buanga:

 

Kan Zos^p missionary hmasa ber pahnih hming kan sawi leh ziahin ‘Sap Upa leh Pu Buanga’ tih z>l ni se.

 

8.13:    CHANCHIN |HA MI TIN TÂN/ Chanchin |ha Mi Tin T^n/Chanchin |ha mi         tin t^n:

 

BCM thupui hi t^r chhuah tur a nih chuan hawrawppui vek hmangin CHANCHIN |HA MI TIN TÂN tih hi ni se, hawrawpt> kan hmang duh z^wk a nih chuan Chanchin |ha Mi Tin T^n  tia ziah mai tur a ni. Hetih rual hian, thu tluang pangngaiah chuan Chanchin |ha mi tin t^n tia ziah hun pawh a awm bawk.

 

8.14:    Kohhrana nihna chanvo hrang hrang kan vuahte:

 

Chairman, Chairman Elect, Vice Chairman, President, Vice President, Secretary, Assistant Secretary, Treasurer, Assistant Treasurer, Finance Secretary, Senior Adviser etc. hi Mizo \awnga a tlukpui hmang lovin, a nih ang anga hman z>l ni se.

 

8.15:    Thuvawn:

 

A huhovin emaw, mi malin emaw thu kan vawna kan sawi chhuah leh \hin hi changvawn ti lovin, thuvawn tih ni se, a inzawma ziah z>l ni bawk se.

 

8.16:    Z^ikh^wm:

 

Kan kohhran programme-a hun pawimawh tak a ni a, lenkh^wm/l>ngkh^wm ni lovin z^ikh^wm tia ziah leh sawi \hin ni se.

 

8.17:    Thuchah

 

Mitthi v<ina inkh^wm programme-a thusawitu chanvo hi ‘thuchah’ tih mai tur a ni a, ‘thlamuanna thuchah’ tia sawi an awm \h$na a dik chiah lo deuh a ni.

 

8.19:    Hla hlân tûrin:

 

Inkhâwm hruaituin emaw, thuhriltuin emaw hla sa tûra zaipâwl emaw, mal zai emaw an kohvin, ‘an hla inbuatsaih chu hlân tûrin i lo sâwm ang u,’ an ti \hîn. Hla hi thilpêk anga hlan chi a ni lo va, hlân tura an sâwm emaw, koh emaw \um pawhin a sak thovin an sa. Chuvângin, zaipâwl emaw, mal zai emaw pawh ni se, hla sa tûra sâwm mai tûr a ni.

 

8.20:    |awng\^i chungchâng:    

               

|awng\^ia \awngkam hman thuah,  ‘Aw Lalpa, i pian ni,’ tih te, ‘i piancham’ tih te, ‘i thawhlehna niah, i lo kal lehna niah’ tihte hi Trinity ring lo (Unitarian-ho) tih dân/\awng\^i dân a ni a. Trinity ring kohhran \awng\^i chuan Isua Krista hmingin Pa hnênah d$l tur a ni. Lal Isuan, ‘Ka hminga Pa hnêna in dîl apiang a pêkna tûr che uin,’ a tih ang khân (Joh. 15:16).

FAINA - SCHOOL-AH

 

Ram a changkan ang zelin mihring nun pawh a changkang zel a, nunphung changkang leh hmasawnnain a ken tel tur pawimawh em em chu FAINA hi a ni. Faina tel lo chuan hmasawnna a kim thei lo va, changkang nia kan inhriatna min hnuk hniam theitu pawh FAINA nunpui loh bawk hi a ni. Hrilh chawp leh zirtir chawp lova kan nuna a beh tlat hunah phei chuan khawi hmunah pawh awm ila faina hian min umzui zel dawn a ni. Tuna zirlai la ni mekte hian faina hi kan nunpui tlat a nih chuan khawpui fai leh ram fai kan nei thuai dawn tihna a ni. Chuvangin, tuna zirlai la ni mekte hi kan pawimawh hle a, FAINA kan nunpui theihna turin kan hriat tur pawimawh tarlante hi i ngai pawimawh hram ang u.

1. BAWLHHLAWH A HMUNA PAIH: Kan school leh khawpui a fai loh chhan chu bawlhhlawh a hmuna kan paih loh vang a ni tiin sawi ila faina kawng chu kan sawi zo titih der a ni. Mahni chauha kan awm lai pawhin bawlhhlawh a hmuna kan paih chat chat chuan faina kawngah hna pawimawh tak kan thawk a, mi changkang tak kan ni tihna a ni. Bawlhhlawh kan paih darh loh theuh chuan bawlhhlawh a awm lo mai dawn a, mi tin kan pawimawh hle a ni.

2. BAWLHHLAWH CHHAR: Mahniin tibawlhhlawh lo mah ila mi tihbawlhhlawh chhar fai nachang hria chu mi changkang an ni bawk. School kal leh haw lamah bawlhhlawh kan hmuh chhar nachang kan hriat chuan rei loteah mi dangah a kangkai ngei dawn a, thil tha tak, tawng lova mi dang kan zirtir theihna a ni tel reng a ni. Bawlhhlawh chhar dah khawmna tur bag kan ken tel theih phei chuan a remchang lehzual ang.

3. BAWLHHLAWH HMAN NAWN LEH: Bawlhhlawh zinga hmuh tur tam ve tak chu plastic/glass bottle a ni. Tawih ral mai thei an ni lo va, glass bottle phei chu hal ral theih a ni lo. Kan leilung tichhetu an ni a, tihral erawh harsa tak a ni thung. Chuvangin, a hman nawn leh dan kawng kan zawn a tha berin a lang. Zirlaiten kan zirlai bakah kut themthiamna lam kan zir tel a ngai a. Heng bottle paih darh mai mai te hi a tangkai zawngin hman tum ila, chei mawi, hun mawi leh tar mawi atan a hman theih a ni. Bottle chei, pen leh thil dang dahna, school hungna chei mawi nan, leh kawng dang tangkaia kan hman theih chuan bawlhhlawha kan ngaihte hi a hlu hle dawn a lo ni.

4. TAWIH THEI LEH HAL RAL THEIH DAH HRAN: Classroom tinah bawlhhlawh bawm pahnih dahin tawih thei leh hal ral theih dah hran ni se. Hal ral theih chu a halna hmuna halin tawih thei pawh a khur siama paih hran ni se. Bawlhhlawh halna hmun hi a kangin, lung/leirawhchana siam ni se, tawih ral thei a khura kan paih hian lei tha a siam thei bawk a ni. Hetiang siamna tur hmunhma nei lo erawh bawlhhlawh dahkhawmna chhin/tawn phui theih neih ngei a tul ang.

5. KAWR LEH KHAMAH PAIH LOH TUR: Khamah emaw luikawrah emaw bawlhhlawh paih mai kan ching hle, hei hi a pawi tak zet a ni. Khama kan paih darh hian kangmei a hlauhawm a, leilung tan a pawi a, hriselna atan pawh a tha lo hle a ni. Luikawra kan paih hian sabereka khuangkaih a siam thei a, mi tam tak nunna latu a ni thin. Tin, tlangram kan nih avangin luikawrte hian lui lian zawk a fin a, tuia cheng rannung – sangha, chakai, chengkawl, kaikuang, ldt tan a pawi a, an thih phah thei bawk a; tin, chung tuia chengte chu kan ei duh bawk si avangin mahni tura inhrai mai kan ni thei bawk. Tunah phei chuan khawpui hrang hranga kan tui inte hi lui tui pump chhuah a ni a, kan bawlhhlawh paih thli kan in leh tiin a sawi theih hial ang.

6. FAINA INTIHSIAK: School-a class hrang hrangten Faina intihsiakna (Cleanliness Competition) neih a tha khawp mai. Classroom fai ber thlangin lawmman pawh siam thin ni se.

7. FAINA ENKAWLTU BIK (Cleanliness Squad): School-ah zirtirtute kutah dah mai lovin zirlaite atangin Faina Enkawltu (Cleanliness Squad) din ni se. A tul angin Class tin leh school chhehvel faina endikin hma lak a tul anga bawhzui thin ni se.

8. FAINA KAWNGZAWH (Cleanliness Walk): School awmna khua/vengah Faina kawngzawh neih hi mi dangte zirtirna atan pawh tha tak a ni. Bawlhhlawh chharin a paih khawmna hmunah paih leh mai ni se.

9. FAINA HRISELNA: Faina hriselna hi inkawp tlat an ni. Natna kan kai theih tam tak hi hmun bawlhhlawh atanga insiam a ni a, kan chhehvel a fai chuan chung natna hrikte chu kan pumpelh thei a ni.

10.BAWLHHLAWH BAWM DAH RUAH CHAWLHKAR. A Sap tawngin ‘Empty Dustbin Week’ hi faina kawnga hma lakna pawimawh tak niin, zirlaiten an mawhphurhna an hriat nan leh leilung enkawl a pawimawhzia an hriat theih nana duan a ni. Kar khat chhung hun hman a ni ang a, hetih chhung hian school-a bawlhhlawh bawm chu hman a ni lo vang a, a ruakin a awm tur a ni. Zirlaiten an bawlhhlawh zawng zawng chu school-a kalsan lovin anmahni in lamah an hawn leh vek ang a, fel takin a hmunah an paih ang. He hma laknain a tum ber chu faina nunpui a, school chhunga bawlhhlawh tihtlem leh ei in tur thlan fimkhur a ni.

Mi Changkang chuan Faina a ngaina a, Faina chuan hriselna a ken tel avangin Ram fai Ram hrisel kan neih theih nan mi tinin mawh kan phur theuh a ni.

Tuesday, September 17, 2024

ZALÊNNA NGE ZALÉNNA?

 

                                                                                                           C. Lalhmingmuana

Mahni pianpui \awng ni ta n^ chu kan hman d^n leh hriat d^n hi kan sahuai thing vawn tlut lo thei lo \hin. Mizo \awng hi a thl<k nei leh a thl<k dan azira awmzia nei hrang thei (tonal language) a nih avangin, thumal kan lam r$k d^n pawh inang lo a awm thei viau a ni. Zal>n/zal>nna tiha ‘l>n’ lai tak lam r$k d^n hi chi hnih a awm niin a lang. A tl^ngpuiin, zal>n/zal>nna tia ‘l>n’ thl<k hi hmang an tam zawk hle turah ka ngai a; chutih laiin, ‘len’ thl<k lova 'sei lenna' tih anga zalén/zalénna tia ‘lén’ lai lam ri s^ng bung nghat an awm bawk.

A thumal insiam d^n leh a awmzia a\anga han chh<t hian ‘zal>n/zal>nna’ tih hi, tunah hi chuan, a lam d^n dik z^wk niin a lang. Amaherawhchu, Mizo \awng hi \awng che (dynamic) ve reng \hin av^ngin a eng emaw z^wk z^wk hi chu kan pawm tl^n hun a la awm ngei ang.

Zal>n tih hi thumal pahnih za+l>ngin a rawn hrin chhuah, awmze chi hnih nei, thumal at^na kan hman (compound) t^k a ni a; a thumal kan tihdanglam (modify/inflect) chuan ‘zal>n’ tiin kan hmang \hin. Rozama Chawngthu lehkhabu ‘Mizo |awng Inhnial |hinnate’ tihah chuan heti hian a inziak - “Mahse, ‘zal>n’ tih hi ‘zaleng’ tih modified form a ni a; ‘za’ chu avaiin tihna ni a - ‘Kan zain i ding ang u, kan unau za’ te kan ti \hin; ‘leng’ chu khuahkhirh loh tihna a ni. Tichuan, avaia khuahhirh loh zaleng chu zal>n a lo ni ta a ni. ‘Na’ belh dawna tihdanglam tawh tihdanglam nawn leh chu \ul lova ngaih a ni ber ang - zal>nna tih dik zawka ngaih a nih chhan hi”.

Rozama Chawngthu hian zal>ng a\anga tihdanglam tawh zal>n chu ‘l>n’ lai tihdanglam leha ‘lén’ tia tawi nghata lam a \<l a tih loh thu a sawi a ni ber e. Hemi b^kah hian ‘zal>n/zal>nna’ chungchang thl<r binga ‘l>n’ lai hi thl<k tur a ni tih rawn sawitu kan hmuh leh chu C. Chhuanvawra a ni. Ani hian a lehkhabu ‘Mizo |awng Dictionary (A lam r$k dan nen) tihah heti hian a ziak - “Za hi zabi tiha za angin, l>n hi l>nna tiha l>n angin lam tur”

Miz \awng chungchanga kan pa lian pahnihte hian zal>n/zal>nna lam r$k d^n tur an ziak chiang hle a, an sawi fiah zui bawk a. Anni b^kah hian lehkhabua thl<k sei chhinchhiahna dah thlap kan hmuh theih \henkhatte, an hming leh lehkhabu chauh ka han t^r lang ang e.

1. Bible (Mizo (Lushai) - (OV) Reedited 17
2. Dictionary of the Lushai Language - Pu Buanga
3. Mizo |awng Dictionary - Remk<nga
4. Zo\awng Dictionary - RK Ngurchhawna, Rev ZT Sangkhuma, Lalzuia Colney
5. Mizo |awng Ziah Dan - MLC 4th Edition
6. Daidanna Bang Phena Thuruk - Zohmangaihi
7. Kohhran Chanchin - Rev Saiaithanga
8. Zal>nna Ram - Siamkima Khawlhring
9. Abraham Lincoln: Bawih chhuahtu ropui - R. Thanhlira
10. A search for Mizo identity: the story of Brig T. Sailo - John V Hluna
11. Pu Tawma In - Kailuia Sailo
12. Mizo History - V.L. Siama
13. Lal hlau lo \hi (1910 - 1952) - Lalzuia Colney
14. Mizoram X-Ray (Mizoram Thlirna) - T. Nghakliana
15. Pathian Biak Inkhawm Hruaina Bu: Synod Publication Board
16. Mizo leh Vai Chanchin Bu 1924 - Makthanga
17. Bombay Fantasies Bombay Inleng - VL Zaikima
18. Zirlai Puitu - Seletthanga
19. |halaite Hla Bu - Rokunga
20. Mizo \awng kalphung - James Dokhuma
21. Synod House Style - Synod Publication Board
22. Baptist House Style - Baptist Publication Board

Zal>n/zal>nna tiha thl<k sei chhinchhiahna indah thlapna lehkhabu hi a awm nual a, bu 24 chauh ka han t^r lang a ni e. Lehkhabu ka rawn dah chhuahte hi han en vang vang ila, a upa ber chu kum 1924-a tihchhuah (issue) Mizo leh Vai Chanchin Bu hi a ni ngei ang. Heta \anga a lan dan chuan Mizo leh Vai Chanchin Bu chhuah hun lai, 1902 bawr velah pawh zal>nna tiin an lo lam ri ngei a ni tih a hriat theih.

Zalén/zalénna tia ‘len’ hi sei lenna tiha ‘len’ thl<k tawi nghat anga lam tur tih inziahna lehkhabu erawh ka la chhiar fuh lo va. Chutianga tawi nghata lam r$k tur a ni tih tilanga a chhinchhiahna pawh dah thlap ka la hmu lo bawk, lehkhabu ka chhiar tam loh v^ng pawh a ni maithei. Mi \henkhatin ‘sei lenna’ tih anga zalen/zalenna tih an lam rik chhan nia ka rin, rinthu tak meuh meuhvin ka han sawi lang ve ngawt ang e. |awng insiam danglam d^na pawimawh >m >m chu kan hrawkin a lam r$k d^n hi a ni.  Kan hrawkin lam nuam a tih zawk vangin thumal hrang hrang pawh kan lo tidanglam tawh \hin niin a lang; entir nan, Pawi - Pawih, bawi - bawih, Paite - Paihte, ldt. Hetiang kalphung deuh hian zal>n/zal>nna tih \hin pawh hi mi \henkhatin, a lam nuam lam zawng zalén/zalénna an lo ti \hin a ni mahna.

 

Saturday, August 31, 2024

MITTHI NGE KAN RAL AN CHHUNGTE?

 

                 C. Lalhmingmuana

He thu hi inhnialna tawp thei lo ang maiin sawi chhuah a ni fo mai. ‘Râl’ tih awmzia tak pawh hi sawi fiah thiam a har a, a thumal ţobul lah chu hriat phak rual niin a lang lo. ‘Mitthi kan râl a, a râlna chu a chhungte kan pe’ tih hi sawi dan tlanglâwn tak pawh niin a lang. Chutih rualin, ‘Eng mah hre tawh lo chu va râl thu a awm lo, mitthi chhungte ngei hi alawm kan râla râlna thilpek pawh kan hlan ţhin’ tih hi mi ţhenkhat sawi dan a ni bawk.

Mitthi râl chungchangah hian sawi thui thei deuh leh sawi fiah thiam deuh chuan ramhuai hnathawh aţanga he thumal hi hmang kan ni tih ang zawngin an sawi bawk. Huai sual pakhat a awm a, chu huai sual luhna inah chuan thihna a thleng ngei ngei ţhin an ti. Chutianga thihna a lo thlenin, an ţhen leh rualte chuan, “E, huai sualin a lo tlawh ve ta che u a ni maw? Kha huai sual kha kan râl ve tho a ni e” tiin zu bel emaw rawn kengin an ţhu khawm ve ţhin. Hetianga sawi hi, a finfiahna tak awm lo mah se, mitthi râl kan kalpui dan nen hian a induh ve viau tho va, hnawl ngawt chi chu niin a lang lo.

Hmanlaiin mitthi an lo râl ve ţhin em?

Thuziak hrang hrang, ka ban phâk chin ka han chhiar kual hian, mitthi mai lo pawh nungcha thlenga an râl thu kan hmu a; râlna thilpek an hlan leh hlan loh lam ai mahin engtin nge an râl ţhin tih kha a pawimawh lai leh kan ngaihven tur zawk tak pawh a ni e.

(a)      Kâng râl ni: Hmanlaiin lo an hâl tukah eng hna mah thawk lovin, an lo hâlnaa kâng hlum ta nungchate râlna ni atân an hmang ţhin. Râlna thilpek hlan tur a awm lo va, thiltihin nungcha kâng hlum tate an râl a ni tih an lantir.

Thu lakna: Mizo pi pute leh an thlahte chanchin p-256 (K. Zawla), Slash and burn: Farming in the Third World forest p-64 (Peters, William John)

(aw)   Mizo leh Vai chinchin bu, (1924) p-86-ah hian Thangrikhuma’n kum 1923 December thlaa hmar lam khaw thum lai a tlawhnaah lalten mitthi an râl thu a sawi a. Hmanlaia Sailo lalten mi chhe dai kil kara cheng inah mitthi an râl ngai lo thu a sawi lang tel bawk.

(b)      James Dokhuma lehkhabu, ‘Mizo ţawng kalphung’ tih lehkhabuah hian râl awmzia a sawi fiahnaah ‘mitthi râl’ tih ţawngkam hi a hmang (p-19 & 33)

Pi leh pute hun lai kan han thlir pawh hian mitthi hi chu an lo râl ngei thin a ni tih hi rinhlelh rual a ni lo. Tuibur/vaibel zuk tur leh vaihlote kengin, a thenin zu bel an lo pu lut bawk a, chu chu an inrâl dan a ni. Hun a lo liam zel a, hmanlaia an inrâl dan ang diak diakin a kal theih tawh lo va; Kristian kan nih hnuah phei chuan zu bel put luh te phei chu a tina tin chhin chi pawh a ni lo. Kristian hmasate thu relah pawh mitthi râl nana zu bel put luh an khap thu sawi a ni thin. Ţhang lo thar zelah kan mitthi râl dan pawh a lo inthlâk danglam a, sum leh pai zawnga inrâl kan lo uar chho ta a ni. Kan pi leh pute hun lai angin kal zel a rem loh avang leh hun inherin a rawn her chhuah a ni ber mai e. Kan râl ber mitthi erawh thilpek dawng thei a nih tawh loh avangin a dawng thei, la dam lai ngei, a chhungte kan pek a ngai a ni.

Mi thenkhat, vanduaina tawka an in leh lo an chân emaw, mi sual kut tuar a an neih hlu an ruksak emaw hian, mi thenkhat chuan ‘ka râl e’ tiin pawisa emaw an lo pe ve mai ţhin a ni awm e. Hei hi erawh mitthi râl kalphung a nih loh avangin huang khata khung theih niin a lang lo. Tin, an neih thil hlu an chân avanga ‘ka râl e’ tia thilpek kan hlan hian, a nihna takah chuan kan râl a ni lo va, kan ţanpui a ni mah zawk.

Chuvângin, mitthi chhungte ni lovin, mitthi ngei a ni kan râl ni; râlna thilpek erawh a dawng theitu ngei kan hlân thung.