Thursday, October 10, 2024

FAINA - SCHOOL-AH

 

Ram a changkan ang zelin mihring nun pawh a changkang zel a, nunphung changkang leh hmasawnnain a ken tel tur pawimawh em em chu FAINA hi a ni. Faina tel lo chuan hmasawnna a kim thei lo va, changkang nia kan inhriatna min hnuk hniam theitu pawh FAINA nunpui loh bawk hi a ni. Hrilh chawp leh zirtir chawp lova kan nuna a beh tlat hunah phei chuan khawi hmunah pawh awm ila faina hian min umzui zel dawn a ni. Tuna zirlai la ni mekte hian faina hi kan nunpui tlat a nih chuan khawpui fai leh ram fai kan nei thuai dawn tihna a ni. Chuvangin, tuna zirlai la ni mekte hi kan pawimawh hle a, FAINA kan nunpui theihna turin kan hriat tur pawimawh tarlante hi i ngai pawimawh hram ang u.

1. BAWLHHLAWH A HMUNA PAIH: Kan school leh khawpui a fai loh chhan chu bawlhhlawh a hmuna kan paih loh vang a ni tiin sawi ila faina kawng chu kan sawi zo titih der a ni. Mahni chauha kan awm lai pawhin bawlhhlawh a hmuna kan paih chat chat chuan faina kawngah hna pawimawh tak kan thawk a, mi changkang tak kan ni tihna a ni. Bawlhhlawh kan paih darh loh theuh chuan bawlhhlawh a awm lo mai dawn a, mi tin kan pawimawh hle a ni.

2. BAWLHHLAWH CHHAR: Mahniin tibawlhhlawh lo mah ila mi tihbawlhhlawh chhar fai nachang hria chu mi changkang an ni bawk. School kal leh haw lamah bawlhhlawh kan hmuh chhar nachang kan hriat chuan rei loteah mi dangah a kangkai ngei dawn a, thil tha tak, tawng lova mi dang kan zirtir theihna a ni tel reng a ni. Bawlhhlawh chhar dah khawmna tur bag kan ken tel theih phei chuan a remchang lehzual ang.

3. BAWLHHLAWH HMAN NAWN LEH: Bawlhhlawh zinga hmuh tur tam ve tak chu plastic/glass bottle a ni. Tawih ral mai thei an ni lo va, glass bottle phei chu hal ral theih a ni lo. Kan leilung tichhetu an ni a, tihral erawh harsa tak a ni thung. Chuvangin, a hman nawn leh dan kawng kan zawn a tha berin a lang. Zirlaiten kan zirlai bakah kut themthiamna lam kan zir tel a ngai a. Heng bottle paih darh mai mai te hi a tangkai zawngin hman tum ila, chei mawi, hun mawi leh tar mawi atan a hman theih a ni. Bottle chei, pen leh thil dang dahna, school hungna chei mawi nan, leh kawng dang tangkaia kan hman theih chuan bawlhhlawha kan ngaihte hi a hlu hle dawn a lo ni.

4. TAWIH THEI LEH HAL RAL THEIH DAH HRAN: Classroom tinah bawlhhlawh bawm pahnih dahin tawih thei leh hal ral theih dah hran ni se. Hal ral theih chu a halna hmuna halin tawih thei pawh a khur siama paih hran ni se. Bawlhhlawh halna hmun hi a kangin, lung/leirawhchana siam ni se, tawih ral thei a khura kan paih hian lei tha a siam thei bawk a ni. Hetiang siamna tur hmunhma nei lo erawh bawlhhlawh dahkhawmna chhin/tawn phui theih neih ngei a tul ang.

5. KAWR LEH KHAMAH PAIH LOH TUR: Khamah emaw luikawrah emaw bawlhhlawh paih mai kan ching hle, hei hi a pawi tak zet a ni. Khama kan paih darh hian kangmei a hlauhawm a, leilung tan a pawi a, hriselna atan pawh a tha lo hle a ni. Luikawra kan paih hian sabereka khuangkaih a siam thei a, mi tam tak nunna latu a ni thin. Tin, tlangram kan nih avangin luikawrte hian lui lian zawk a fin a, tuia cheng rannung – sangha, chakai, chengkawl, kaikuang, ldt tan a pawi a, an thih phah thei bawk a; tin, chung tuia chengte chu kan ei duh bawk si avangin mahni tura inhrai mai kan ni thei bawk. Tunah phei chuan khawpui hrang hranga kan tui inte hi lui tui pump chhuah a ni a, kan bawlhhlawh paih thli kan in leh tiin a sawi theih hial ang.

6. FAINA INTIHSIAK: School-a class hrang hrangten Faina intihsiakna (Cleanliness Competition) neih a tha khawp mai. Classroom fai ber thlangin lawmman pawh siam thin ni se.

7. FAINA ENKAWLTU BIK (Cleanliness Squad): School-ah zirtirtute kutah dah mai lovin zirlaite atangin Faina Enkawltu (Cleanliness Squad) din ni se. A tul angin Class tin leh school chhehvel faina endikin hma lak a tul anga bawhzui thin ni se.

8. FAINA KAWNGZAWH (Cleanliness Walk): School awmna khua/vengah Faina kawngzawh neih hi mi dangte zirtirna atan pawh tha tak a ni. Bawlhhlawh chharin a paih khawmna hmunah paih leh mai ni se.

9. FAINA HRISELNA: Faina hriselna hi inkawp tlat an ni. Natna kan kai theih tam tak hi hmun bawlhhlawh atanga insiam a ni a, kan chhehvel a fai chuan chung natna hrikte chu kan pumpelh thei a ni.

10.BAWLHHLAWH BAWM DAH RUAH CHAWLHKAR. A Sap tawngin ‘Empty Dustbin Week’ hi faina kawnga hma lakna pawimawh tak niin, zirlaiten an mawhphurhna an hriat nan leh leilung enkawl a pawimawhzia an hriat theih nana duan a ni. Kar khat chhung hun hman a ni ang a, hetih chhung hian school-a bawlhhlawh bawm chu hman a ni lo vang a, a ruakin a awm tur a ni. Zirlaiten an bawlhhlawh zawng zawng chu school-a kalsan lovin anmahni in lamah an hawn leh vek ang a, fel takin a hmunah an paih ang. He hma laknain a tum ber chu faina nunpui a, school chhunga bawlhhlawh tihtlem leh ei in tur thlan fimkhur a ni.

Mi Changkang chuan Faina a ngaina a, Faina chuan hriselna a ken tel avangin Ram fai Ram hrisel kan neih theih nan mi tinin mawh kan phur theuh a ni.

Tuesday, September 17, 2024

ZALÊNNA NGE ZALÉNNA?

 

                                                                                                           C. Lalhmingmuana

Mahni pianpui \awng ni ta n^ chu kan hman d^n leh hriat d^n hi kan sahuai thing vawn tlut lo thei lo \hin. Mizo \awng hi a thl<k nei leh a thl<k dan azira awmzia nei hrang thei (tonal language) a nih avangin, thumal kan lam r$k d^n pawh inang lo a awm thei viau a ni. Zal>n/zal>nna tiha ‘l>n’ lai tak lam r$k d^n hi chi hnih a awm niin a lang. A tl^ngpuiin, zal>n/zal>nna tia ‘l>n’ thl<k hi hmang an tam zawk hle turah ka ngai a; chutih laiin, ‘len’ thl<k lova 'sei lenna' tih anga zalén/zalénna tia ‘lén’ lai lam ri s^ng bung nghat an awm bawk.

A thumal insiam d^n leh a awmzia a\anga han chh<t hian ‘zal>n/zal>nna’ tih hi, tunah hi chuan, a lam d^n dik z^wk niin a lang. Amaherawhchu, Mizo \awng hi \awng che (dynamic) ve reng \hin av^ngin a eng emaw z^wk z^wk hi chu kan pawm tl^n hun a la awm ngei ang.

Zal>n tih hi thumal pahnih za+l>ngin a rawn hrin chhuah, awmze chi hnih nei, thumal at^na kan hman (compound) t^k a ni a; a thumal kan tihdanglam (modify/inflect) chuan ‘zal>n’ tiin kan hmang \hin. Rozama Chawngthu lehkhabu ‘Mizo |awng Inhnial |hinnate’ tihah chuan heti hian a inziak - “Mahse, ‘zal>n’ tih hi ‘zaleng’ tih modified form a ni a; ‘za’ chu avaiin tihna ni a - ‘Kan zain i ding ang u, kan unau za’ te kan ti \hin; ‘leng’ chu khuahkhirh loh tihna a ni. Tichuan, avaia khuahhirh loh zaleng chu zal>n a lo ni ta a ni. ‘Na’ belh dawna tihdanglam tawh tihdanglam nawn leh chu \ul lova ngaih a ni ber ang - zal>nna tih dik zawka ngaih a nih chhan hi”.

Rozama Chawngthu hian zal>ng a\anga tihdanglam tawh zal>n chu ‘l>n’ lai tihdanglam leha ‘lén’ tia tawi nghata lam a \<l a tih loh thu a sawi a ni ber e. Hemi b^kah hian ‘zal>n/zal>nna’ chungchang thl<r binga ‘l>n’ lai hi thl<k tur a ni tih rawn sawitu kan hmuh leh chu C. Chhuanvawra a ni. Ani hian a lehkhabu ‘Mizo |awng Dictionary (A lam r$k dan nen) tihah heti hian a ziak - “Za hi zabi tiha za angin, l>n hi l>nna tiha l>n angin lam tur”

Miz \awng chungchanga kan pa lian pahnihte hian zal>n/zal>nna lam r$k d^n tur an ziak chiang hle a, an sawi fiah zui bawk a. Anni b^kah hian lehkhabua thl<k sei chhinchhiahna dah thlap kan hmuh theih \henkhatte, an hming leh lehkhabu chauh ka han t^r lang ang e.

1. Bible (Mizo (Lushai) - (OV) Reedited 17
2. Dictionary of the Lushai Language - Pu Buanga
3. Mizo |awng Dictionary - Remk<nga
4. Zo\awng Dictionary - RK Ngurchhawna, Rev ZT Sangkhuma, Lalzuia Colney
5. Mizo |awng Ziah Dan - MLC 4th Edition
6. Daidanna Bang Phena Thuruk - Zohmangaihi
7. Kohhran Chanchin - Rev Saiaithanga
8. Zal>nna Ram - Siamkima Khawlhring
9. Abraham Lincoln: Bawih chhuahtu ropui - R. Thanhlira
10. A search for Mizo identity: the story of Brig T. Sailo - John V Hluna
11. Pu Tawma In - Kailuia Sailo
12. Mizo History - V.L. Siama
13. Lal hlau lo \hi (1910 - 1952) - Lalzuia Colney
14. Mizoram X-Ray (Mizoram Thlirna) - T. Nghakliana
15. Pathian Biak Inkhawm Hruaina Bu: Synod Publication Board
16. Mizo leh Vai Chanchin Bu 1924 - Makthanga
17. Bombay Fantasies Bombay Inleng - VL Zaikima
18. Zirlai Puitu - Seletthanga
19. |halaite Hla Bu - Rokunga
20. Mizo \awng kalphung - James Dokhuma
21. Synod House Style - Synod Publication Board
22. Baptist House Style - Baptist Publication Board

Zal>n/zal>nna tiha thl<k sei chhinchhiahna indah thlapna lehkhabu hi a awm nual a, bu 24 chauh ka han t^r lang a ni e. Lehkhabu ka rawn dah chhuahte hi han en vang vang ila, a upa ber chu kum 1924-a tihchhuah (issue) Mizo leh Vai Chanchin Bu hi a ni ngei ang. Heta \anga a lan dan chuan Mizo leh Vai Chanchin Bu chhuah hun lai, 1902 bawr velah pawh zal>nna tiin an lo lam ri ngei a ni tih a hriat theih.

Zalén/zalénna tia ‘len’ hi sei lenna tiha ‘len’ thl<k tawi nghat anga lam tur tih inziahna lehkhabu erawh ka la chhiar fuh lo va. Chutianga tawi nghata lam r$k tur a ni tih tilanga a chhinchhiahna pawh dah thlap ka la hmu lo bawk, lehkhabu ka chhiar tam loh v^ng pawh a ni maithei. Mi \henkhatin ‘sei lenna’ tih anga zalen/zalenna tih an lam rik chhan nia ka rin, rinthu tak meuh meuhvin ka han sawi lang ve ngawt ang e. |awng insiam danglam d^na pawimawh >m >m chu kan hrawkin a lam r$k d^n hi a ni.  Kan hrawkin lam nuam a tih zawk vangin thumal hrang hrang pawh kan lo tidanglam tawh \hin niin a lang; entir nan, Pawi - Pawih, bawi - bawih, Paite - Paihte, ldt. Hetiang kalphung deuh hian zal>n/zal>nna tih \hin pawh hi mi \henkhatin, a lam nuam lam zawng zalén/zalénna an lo ti \hin a ni mahna.

 

Saturday, August 31, 2024

MITTHI NGE KAN RAL AN CHHUNGTE?

 

                 C. Lalhmingmuana

He thu hi inhnialna tawp thei lo ang maiin sawi chhuah a ni fo mai. ‘Râl’ tih awmzia tak pawh hi sawi fiah thiam a har a, a thumal ţobul lah chu hriat phak rual niin a lang lo. ‘Mitthi kan râl a, a râlna chu a chhungte kan pe’ tih hi sawi dan tlanglâwn tak pawh niin a lang. Chutih rualin, ‘Eng mah hre tawh lo chu va râl thu a awm lo, mitthi chhungte ngei hi alawm kan râla râlna thilpek pawh kan hlan ţhin’ tih hi mi ţhenkhat sawi dan a ni bawk.

Mitthi râl chungchangah hian sawi thui thei deuh leh sawi fiah thiam deuh chuan ramhuai hnathawh aţanga he thumal hi hmang kan ni tih ang zawngin an sawi bawk. Huai sual pakhat a awm a, chu huai sual luhna inah chuan thihna a thleng ngei ngei ţhin an ti. Chutianga thihna a lo thlenin, an ţhen leh rualte chuan, “E, huai sualin a lo tlawh ve ta che u a ni maw? Kha huai sual kha kan râl ve tho a ni e” tiin zu bel emaw rawn kengin an ţhu khawm ve ţhin. Hetianga sawi hi, a finfiahna tak awm lo mah se, mitthi râl kan kalpui dan nen hian a induh ve viau tho va, hnawl ngawt chi chu niin a lang lo.

Hmanlaiin mitthi an lo râl ve ţhin em?

Thuziak hrang hrang, ka ban phâk chin ka han chhiar kual hian, mitthi mai lo pawh nungcha thlenga an râl thu kan hmu a; râlna thilpek an hlan leh hlan loh lam ai mahin engtin nge an râl ţhin tih kha a pawimawh lai leh kan ngaihven tur zawk tak pawh a ni e.

(a)      Kâng râl ni: Hmanlaiin lo an hâl tukah eng hna mah thawk lovin, an lo hâlnaa kâng hlum ta nungchate râlna ni atân an hmang ţhin. Râlna thilpek hlan tur a awm lo va, thiltihin nungcha kâng hlum tate an râl a ni tih an lantir.

Thu lakna: Mizo pi pute leh an thlahte chanchin p-256 (K. Zawla), Slash and burn: Farming in the Third World forest p-64 (Peters, William John)

(aw)   Mizo leh Vai chinchin bu, (1924) p-86-ah hian Thangrikhuma’n kum 1923 December thlaa hmar lam khaw thum lai a tlawhnaah lalten mitthi an râl thu a sawi a. Hmanlaia Sailo lalten mi chhe dai kil kara cheng inah mitthi an râl ngai lo thu a sawi lang tel bawk.

(b)      James Dokhuma lehkhabu, ‘Mizo ţawng kalphung’ tih lehkhabuah hian râl awmzia a sawi fiahnaah ‘mitthi râl’ tih ţawngkam hi a hmang (p-19 & 33)

Pi leh pute hun lai kan han thlir pawh hian mitthi hi chu an lo râl ngei thin a ni tih hi rinhlelh rual a ni lo. Tuibur/vaibel zuk tur leh vaihlote kengin, a thenin zu bel an lo pu lut bawk a, chu chu an inrâl dan a ni. Hun a lo liam zel a, hmanlaia an inrâl dan ang diak diakin a kal theih tawh lo va; Kristian kan nih hnuah phei chuan zu bel put luh te phei chu a tina tin chhin chi pawh a ni lo. Kristian hmasate thu relah pawh mitthi râl nana zu bel put luh an khap thu sawi a ni thin. Ţhang lo thar zelah kan mitthi râl dan pawh a lo inthlâk danglam a, sum leh pai zawnga inrâl kan lo uar chho ta a ni. Kan pi leh pute hun lai angin kal zel a rem loh avang leh hun inherin a rawn her chhuah a ni ber mai e. Kan râl ber mitthi erawh thilpek dawng thei a nih tawh loh avangin a dawng thei, la dam lai ngei, a chhungte kan pek a ngai a ni.

Mi thenkhat, vanduaina tawka an in leh lo an chân emaw, mi sual kut tuar a an neih hlu an ruksak emaw hian, mi thenkhat chuan ‘ka râl e’ tiin pawisa emaw an lo pe ve mai ţhin a ni awm e. Hei hi erawh mitthi râl kalphung a nih loh avangin huang khata khung theih niin a lang lo. Tin, an neih thil hlu an chân avanga ‘ka râl e’ tia thilpek kan hlan hian, a nihna takah chuan kan râl a ni lo va, kan ţanpui a ni mah zawk.

Chuvângin, mitthi chhungte ni lovin, mitthi ngei a ni kan râl ni; râlna thilpek erawh a dawng theitu ngei kan hlân thung.

 

Thursday, April 18, 2024

ZIRNA KAWNGA CHHAWR TLAK THIAMNA NEI KAN PUN THEIH NAN

 


 C. Lalhmingmuana

Mihring taksa, rilru leh thlarau a\anga a \ha ber, kawng hrang hrang hmanga l^k chhuah hi ZIRNA chu a ni e tiin Mahatma Gandhi khan a lo sawi tawh a. Chutia a \ha ber l^k chhuah chuan ram leh khawtl^ngah a \ha z^wngin nghawng a nei nasa thei hle d^wn niin beiseina lian tak a nei a ni. Chu tak chu tuna kan thupui pawhin a tum leh, thupui ruahmantu pawhin uluk taka ngaihtuah chungin, beiseina lian tak nen a rawn dah tih a lang reng mai.

Zirna kan tih hian zirna in (school/college) mai piah lamah, chhungkua leh kohhran, kan ni tin hna thawhnaa hriatna kan dawn kh^wm leh p>k chhuah thleng hian a huam a. Zir bing b$k neiin zirna inah chuan kan lut mai a ni. A b^k zawngah chuan kan nun pum \hatna tur kawng hrang hrang kan zir ta a ni.

Hetih rual hian, zirnain a tum ber chu mihringa thiamna leh theihna \ha ber l^k chhuah a ni kan ti tawh a, chu chu ram t^n pawh chhawr tl^k a nih ngei a \ul thung a ni. Tun \umah hi chuan zirna in b$k a\anga hl^wkna kan puak chhuah theih dan tur lam kan hawi b$k ang.

THIAMNA A PAWIMAWH

Lehkha zir s^ng aiin mi thiam kan mamawh a; zir s^ng bawk thiam bawk phei chu duhthusam a ni lehzual. Eng chen nge a zir tih aiin a zirlai a thiam em tih a pawimawh hle zawk a ni. Thiamna tak tak nei lem lova pass ve z>l ngawt pawh a awm theih hle ang.

Zirlai t^n mahni inen l>t a \ul hle a ni. Zirlai tam tak chu an zirlai thiam chuang si lovin zir dan \ha lo ber hmangin, eng nge an zir tih pawh hre thiam tak tak lovin an vawng (by heart) ngawt mai \hin a. Exam-naah chuan an ti\ha fu a ni thei a; mahse, thiamna tak tak a neih si loh chuan mahni a inbum a ni mai dawn a ni.

Zir tur buatsaih thu-ah hian kan mi thiamte an fimkhur hle a. P^wl hniam ber a\anga a s^ng ber thlengin, a zir turte kum leh rilru nena inph< t^wk turin zirlai hi buatsaih a ni \hin. Chumi hnuah pawh, a bikin a naupang lamah an zirlai an zir dan tur leh a zirtir dan tur thlengin an ruahman a. Chu chu zirlai chauh pawh ni lovin zirtirtu pawhin a hriat a ngai hle reng a ni.

P^wl hrang hranga zirlai bute hi indawta dahin fel taka inzawm chho tura duan a ni. Entir nan - pawl 9-a  zir tura ruahman kha p^wl 10-ah ring chhovin, zir nawn leh ngai lo tura lo thiam tura dah a ni. P^wl 9-a an lo thiam tawh tur chu p^wl 11 an zir hun at^n (a subject azirin) a pawimawh chho z>l a, zir nawn lehna hun an neih tawh loh avangin p^wl 9-a an zir chu a pawimawh ta hle a ni. Hemi a nih avang hian, naupangin p^wl an bawh k^n emaw, school lamah p^wl eng ber emaw zirtir lova p^wl eng ber emaw kum 2 an zirtir a nih chuan, zirlai kal z>lna turah ng>t a lo insiam d^wn a lo ni.

A bulth<m a\anga hre tura zir a, hre thiam chunga p^wl sawn z>l hian, thiamna chu kan tawn s^n ang z>lin a lo inchh>k muk ta \hin a ni. Hemi kalkawng hi tihbuai loh a pawimawh hle.

CHHAWR TLAK

A tir lama kan sawi ang khan, zirna chuan kan taksa, rilru leh thlarauva a \ha ber a rawn la chhuak \hin kan ti a. Chu huapzo zirna chu, a nih dan tur taka kalpui a nih chuan chhawr tl^k a lo ni mai dawn a ni.

Zirna in hi school, college, university mai bakah, hna at^na zir bingna hmun bik (vocational institute) a awm leh a. Hna thawk thei tura training-na hmun pawh a awm thluah mai bawk. Heng hian a tum ber chu hna thawk thei tura zirlai buatsaih a ni. A zirlai azirin hun rei vak lo a\anga rei deuh thleng pawha zir ngai a ni thei. Chung hmuna zirte chu, a bikin, an zir zawh veleh a takin an zirlai chu an hman nghal d^wn avangin an thiam ngei a pawimawh a. Chhawr tl^k ngei tura training an  neih a \ul hle.

Changkannain hma a rawn s^wn zel a, hnathawhna zawng zawng deuhthawah computer kan hmang nasa ta. Computer kan hman bakah software hrang hrang a lo chhuak a, mi inzir peih tan lo chuan chhawr tl^k lovah a \an theih mai dawn a ni. Chuvangin, zirna piah lama hna thawk m>kte t^n pawh zirna kan chhunzawm zel a ni tih hriain, mahni hna \heuhah kan inzir zel a \ul tak meuh a ni. Kan inzir peih loh zawngin hnawksak, mi dang tan pawha \angkai lo kan ni thuai mai dawn a ni.

Eng hna pawh thawk ila, eng zirlai pawh zir ila, rinawm leh dik taka kan thawha kan zir chuan chhawr tl^k kan ni thei ngei ang. Martin Luther King Jr. thu sawi ropui tak mai chu, “Tual phiah hna thawktu chuan Michelangelo-an uluk taka mi lem a ziak ang te, Beethoven-a hla phuah ang leh Shakespeare-an hlahril a ziak tluk zetin uluk takin tual chu phiat sela. Lei leh vana mipuite pawhin ding meuhin ‘hetah hian tual phiattu ropui, a hna tlin zet mai a awm e’ an tih hial tura fai leh ulukin phiat rawh se” tih hi a ni.

Mahni zirlai leh hna \heuhah hian rinawm taka kan awm a, Pathian t^na thawk leh zir anga kan tih phawt chuan, mi dang pawhin min hriatpui khawpa chhawr tl^k kan ni thei ngei ang.

“Lalpa chu ring la, thil \ha ti rawh. He ramah hian awm la, rinawmna um zel rawh” Sam 37:3

Thursday, October 26, 2023

NUNNA HI A HLU BER E

 


Hringnun buanpuite kan buanna buanzawlah hian,
Arpa chan changa hnehna kan aupui ch^ng a awm a,
Thinlung ruma chauva kan tluk der chang pawh a awm bawk thin.
Mai lumin a hnun leh a mawng lam a tihlan chhawk angin,
Hlim ni a lo thleng thin, lungngaih ni pawh.
Mangannain min hual a, tlan chhuahna reng awm lo angin,
Eng lam reng hawi theih loh hun a lo thleng fthin.
Chutiang hunah meuh chuan a chhe ber thleng tura thu tihtluk a awl a,
Beiseina kawl eng a lang thei lo va, nun hian awmzia reng neiin a lang lo bawk thin.
Hringnun hlutna kan hmu thiam lo va, duhsaktu aw ri a ring tawk zo lo va,
Hmangaihtu hmel lah a lang fiah thei hek lo.
Vai kian zawh rual loh thimna chhumpuiin min chimin kan hria a,
Chutah chuan nun hlutna a bo va, khawvel thl^khlelhna reng a awm tawh lo.

Mahse maw, chungpikna hual vel karah chuan awm mah ila,
Mahni nun meuh pawh hlut zo tawh lovin lang mah ila;
Kan ta emaw kan tih kan nunna hi min petu a awm tih a lang chiang a,
Ani chu nunna neitu a ni a, a neitu chuan a lo hlut na meuh mai.
Nunna siamtu chuan nunna chu leilung nen a khaikhin a,
Namen lova tam tuifinriata tui zawng zawng nen pawh.
Leilung thuneihna rawn intar lanna thlipui leh ruahpui nen a buk a,
Lunghlu tha mi leh rangkachak mawi tinreng nen pawh.
A thlang zawk asin hringmi nun hlu, ama kut ngeia a din kha.
Duh taka a siam, tlai ni lenpui atana a duan ngei kha.
Eng dang rengin a hlutna a khum zo lo va;
A thinlungah luahlantu an awm lo va, ropui zawk reng an awm lo.

Thlipui nasa tak a lo tleh lai khan, namen lovin tui chu a fawn a,
A fawn sang zel chuan an lawng chu a rawn khuh ta hlup hlup a.
Zirtirte chu mangangin an awm a, nun chan mai thei dinhmunah an din avangin.
Mahse, engkimtithei Isua chu, a thuneihna zawng nen a rawn tho va.
A thilsiamte zinga duh thlang tur dinhmunah ding mah se,
A thlan zawk turah a chiang a, inngaihtuah a mamawh lo.
A thilsiam thlipui leh tui aiin hringmi nunna chu a thlang zawk a,
Thlipui leh tuifawn chu hauvin, “bang rawh u, bang rawh u.” tiin.
Thlipui a ngawi a, tui fawn a reh a, zirtirte erawh hlimin a au si.
A hlut zawk nunna chu a chawi sang a, nunna tharin a thuam a ni.

Uirenu an man lai khan, a sualnain a mihring hmel a hliah a,
A nunah thiamna reng an hmu lo va, chhe lailet derah an chhuah a ni.
Dan atangin an en a, an chhui a, eng dang an hmu lo,
Mi sual uirenu an hmu a, thihna khawp sual a ni an hmuh ni.
Isua hnena an rawn hruai erawh chuan, a sualna aiin a nun hlutna a langsar a,
Mi sual thi tlak ni lovin, tisa leh thlarau neia a din, sual bum a ni tih a lang chiang zawk a;
A sualna aiin a nunna hlu tak chu a hmu zawk a, duh taka a din ngei chu.
‘Sual nei lovin deng hmasa se’ a tihna chuan hnehna a thlen a,
Nun reng nei tawh lo tura ngaih chuan a nun siamna hun a nei leh ta.

Engkim siamtu chuan nun min pe a, kan enkawl turin.
Kan nun hi ngai hlu hle teh ang u, a thlawna kan dawn a ni si a,

(Dt 26.10.2023 zan dar 9:06. Naktuk Dt 27.10.2023 'Zirlaite Ni' a Recitation sawi tura min ruat avangin he thu hi ka sawi atan ka phuah a ni.)  

Friday, June 17, 2022

UIAWM NGE UIHAWM?



Lainat - lainatawm

Duh - duhawm

Ui - uiawm


Hei hi ṭawng kal dan tur niawm tak a ni a; mahse, 'uihawm' tia hmang hi an tam ta hle. Chuvangin, uiawm leh uihawm inkarah hian a dik zawk zawn a huphurhawm tak zet a; chutih karah, ziak hlui lamah pawh an lo hman pawlh ve tho bawk si.


UIAWM:

1. Pastor Vanchhunga (b 1875) - Lusei leh A vela Hnam dangte Chanchin - 1955 (phek 9, 152)


2. Mizo leh Vai Chanchin bu. July 1916, bu-7na


UIHAWM


1. Mizo leh Vai Chanchin bu. 1932, February 


2. Mizo Tawng Grammar - 1969, Phek 129


Hetiang hian, ziak hlui lamah pawh an lo hman pawlh ve nawk nawk tawh a lo ni. K. Zawla ngei pawh hian a lehkhabu hrang hrangah a hman pawlh bawk.


Ṭawng rik dan tidanglamtu ber hi kan vocal chord/glottis inhawn leh kharah hian a ni. Chu chu ṭawng hrang hranga kan hman rim dan erawh a inang lo. 


 'Uihawm' an tih hian 'a uih' tihna a ni chuang lo va, a dik lo tih theih a ni lo. 'Uiawm' tih hi a bulthuma a nihna zawk niin lang mah se, glottal stop (hrawk inkhar/hawng) vangin H a lo ri tel ta a, chu chuan a awmzia a tidanglam chuang lo. Glottal stop vanga kan thu lam dan danglam ta entirna ṭhenkhat tar lang ila.

Pawi - Pawih

Bawi - Bawih

Paite - Paihte


Tunah hian glottal stop 'H' vangin 'nuai' (lakh) pawh 'nuaih' tia lam an tam ta a ni. Hetianga lam a nih hian, hun a lo reia mi nawlpuiin an hman chuan țawng dikah pawm a lo ni ta mai țhin a ni. 


Țawng rik dan siamtu ber, kan hrawk (vocal chord/glottis) vang hian, thu pangngai reng pawh kan hmanna hmun azirin a ri a danglam thei.


Entirna pakhat chauh han siam ta ila.

 'Ani hi chu kan chhuanvawr ber alawm' kan ti a. 'Chhùanvàwr' tih thumal chu mihring hminga kan hmanin a lam dan a dang leh daih a, Chhùanvâwra a ni ta daih a ni. Hei hian kan hrawk inhawng leh i kharin kan țawnga awmzia a neih thuizia a lan tir a ni.


Mizo țawngah hian, themtleng tê zawk ang maiin H leh V hian hmun a luah a. Kan lam ri tela kan ziak tel nawk nawk bawk țhin. JF Laldailova phei chuan 'kan lam rik tel chu kan ziak mai ang chu' tih ang tiata sawiin a hmingah pawh V a ziak lang tel ngei țhin.


Engpawhnise, 'uiawm leh uihawm' tihah hian inhnialna tur a awm lo va, a dik leh dik lo kawh tur a awm na hek lo. Kan grammar lam tui miten 'a dik zawk' zawn tuma pakhat zawk hnawlin sawi fiah an han tum ngial a, a fiah tak tak thei chuang lo va; hmawlhte dawlh tum ang mai a la ni tho. 


Țawng zir mi chuan 'rilru zau tak a pu ang a, țawng hausakna a ngaihtuah ang' tih hi a la dik zel zawk a ni.

Lainat - lainatawm

Duh - duhawm

Ui - uiawm


Hei hi ṭawng kal dan tur niawm tak a ni a; mahse, 'uihawm' tia hmang hi an tam ta hle. Chuvangin, uiawm leh uihawm inkarah hian a dik zawk zawn a huphurhawm tak zet a; chutih karah, ziak hlui lamah pawh an lo hman pawlh ve tho bawk si.


UIAWM:

1. Pastor Vanchhunga (b 1875) - Lusei leh A vela Hnam dangte Chanchin - 1955 (phek 9, 152)


2. Mizo leh Vai Chanchin bu. July 1916, bu-7na


UIHAWM


1. Mizo leh Vai Chanchin bu. 1932, February 


2. Mizo Tawng Grammar - 1969, Phek 129


Hetiang hian, ziak hlui lamah pawh an lo hman pawlh ve nawk nawk tawh a lo ni. K. Zawla ngei pawh hian a lehkhabu hrang hrangah a hman pawlh bawk.


Ṭawng rik dan tidanglamtu ber hi kan vocal chord/glottis inhawn leh kharah hian a ni. Chu chu ṭawng hrang hranga kan hman rim dan erawh a inang lo. 


 'Uihawm' an tih hian 'a uih' tihna a ni chuang lo va, a dik lo tih theih a ni lo. 'Uiawm' tih hi a bulthuma a nihna zawk niin lang mah se, glottal stop (hrawk inkhar/hawng) vangin H a lo ri tel ta a, chu chuan a awmzia a tidanglam chuang lo. Glottal stop vanga kan thu lam dan danglam ta entirna ṭhenkhat tar lang ila.

Pawi - Pawih

Bawi - Bawih

Paite - Paihte


Tunah hian glottal stop 'H' vangin 'nuai' (lakh) pawh 'nuaih' tia lam an tam ta a ni. Hetianga lam a nih hian, hun a lo reia mi nawlpuiin an hman chuan țawng dikah pawm a lo ni ta mai țhin a ni. 


Țawng rik dan siamtu ber, kan hrawk (vocal chord/glottis) vang hian, thu pangngai reng pawh kan hmanna hmun azirin a ri a danglam thei.


Entirna pakhat chauh han siam ta ila.

 'Ani hi chu kan chhuanvawr ber alawm' kan ti a. 'Chhùanvàwr' tih thumal chu mihring hminga kan hmanin a lam dan a dang leh daih a, Chhùanvâwra a ni ta daih a ni. Hei hian kan hrawk inhawng leh i kharin kan țawnga awmzia a neih thuizia a lan tir a ni.


Mizo țawngah hian, themtleng tê zawk ang maiin H leh V hian hmun a luah a. Kan lam ri tela kan ziak tel nawk nawk bawk țhin. JF Laldailova phei chuan 'kan lam rik tel chu kan ziak mai ang chu' tih ang tiata sawiin a hmingah pawh V a ziak lang tel ngei țhin.


Engpawhnise, 'uiawm leh uihawm' tihah hian inhnialna tur a awm lo va, a dik leh dik lo kawh tur a awm na hek lo. Kan grammar lam tui miten 'a dik zawk' zawn tuma pakhat zawk hnawlin sawi fiah an han tum ngial a, a fiah tak tak thei chuang lo va; hmawlhte dawlh tum ang mai a la ni tho. 


Țawng zir mi chuan 'rilru zau tak a pu ang a, țawng hausakna a ngaihtuah ang' tih hi a la dik zel zawk a ni.

Wednesday, February 9, 2022

Tlangsam leh Pholeng


COVID-19 veite tan damdawi ṭha nia an sawi avangin a rawn lar thar hle. Chutiangin lar lo mah se, masi dawnah a rawn par ṭhin avangin mi tam tak lunglen kai thotu a ni bawk a. Chumi piah lehah chuan pem thar damdawi atan kan hmang nasa hle bawk. Hnim ṭangkai tak chu a ni e. A hming pawh hi tlangsam tih leh pholêng tih hian kan sawi fin mai a, hming dang pawh a la nei awm e. A ṭobulah chhui ang.


Tlangsam : Kum 1898 bawr vela British ram tehtu (survey) lo kalte khan an ram tehna leh enna daltu thing leh mau an samtir ṭhin a; chuvangin, Mizoten tlangsâm tiin an lo ko ta mai a ni. Chung surveyor-hoten hnim par chi an rawn ken chu an kalna hmun hrang hrangah an theh ṭiak a, kan ram leilung an ngeih bawk nen an pung chak ta hle mai. Chu hnim par chu a theh ṭiaktute hming chawitirin tlangsam tiin sawi a ni zui ta a, a lam rik dan pawh a dang ta hret a ni.


Pholêng : Khâng British surveyor ho bawk khan hmun langsar laiah ralkhat aṭang pawha hmuh mai awlsam turin langsar zetin chhinchhiahna an târ ṭhin a, chu chu pholêng tih a ni. Aizawl bul lawka khaw pakhat - Paikhai pawh saw, tlangsâmhovin pholêng atan 'phai' (phaiphek)an tah a, an khaina hmun a nih avangin Phaikhai tih a nih zet hnuah Paikhai tih a ni zui ta a ni.


Britiah Surveyor-hovin hnim pâr chi an tihṭiah chu tlangsam tia an sawi laiin, pholêng khaitute tho kha an nih avangin pholêng tiin an sawi zui ta bawk a. Pholêng tak zawk erawh a bo titih ta der chu a nih hi.


Tin, tlangsam/pholêng hi buarzam, berhnam, mau lan hlo tiin an sawi bawk a; mahse, hriat erawh a hlawh vak lo chu a nih hi.